Dziewiętnaście

WSTĘP

W działalności banku ryzyka, a w szcze­gólności ryzyka terminowego zwrotu udzielanych pod różnym tytułem środków pieniężnych (przede wszystkim kredytów i pożyczek) nie da się uniknąć, gdyż w momencie podejmowania różnorodnych decyzji często nie dysponuje się pełną informacją. Nie zawsze też można trafnie przewidzieć dalszy rozwój wyda­rzeń.  Wynika to z tego, iż ryzyko jest nieodłącznym elementem działania banku. Dlatego przyznając kredyt czy udzielając pożyczki bank podejmuje działania zmierzające do zminimalizowania tego ryzyka. Obowiązkiem banku jest zapewnienie sobie określonych zabezpieczeń umożliwiających odzyskanie wierzytelności na wypadek gdyby druga strona (dłużnik) nie wywiązała się w terminie ze swojego zobowiązania względem banku.

Prawne zabezpieczenia wierzytelności bankowych znajdują najpełniejszy wymiar w umowach kredytowych, będąc wręcz ich elementem konstrukcyjnym. Polegają one na zapewnieniu kredytodawcy uprzywilejowanej pozycji w dochodzeniu wierzytelności od dłużnika na wypadek jego niewypłacalności, likwidacji lub upadłości. W Polsce banki, w celu zapewnienia zwrotu udzielonych kredytów, domagają się od kredytobiorców zabezpieczenia przewidzianego prawem cywilnym i wekslowym.  Podczas negocjacji z kredytobiorcą bank, biorąc pod uwagę rodzaj, wysokość oraz okres spłaty kredytu, a także stan majątkowy oraz status prawny kredytobiorcy ustala formę zabezpieczenia. Bank najczęściej chciałby, aby wartość zabezpieczeń znacząco przekraczała wysokość kredytu. Wynika to stąd, iż środki pieniężne uzyskane przez bank z upłynnienia zabezpieczeń niespłacanego kredytu są znacznie mniejsze, niż pełna wartość przedmiotu zabezpieczenia, a do tego dochodzą podatki od sprzedaży, koszty komornika i inne koszty.

            Zabezpieczeniem wierzytelności bankowej jest więc wszystko to, co zapewnia bankowi odzyskanie zaangażowanej sumy pieniężnej wraz z ceną takiego zaangażowania, czyli odsetkami i prowizją. Z punktu widzenia ekonomicznego zabezpieczenie spełnia specyficzną funkcję, gdyż zakłada stan którego istnienia nie chcieliby ani kredytobiorca, ani kredytodawca. Już sama dyskusja o zabezpieczeniu tworzy nieprzyjemną sytuację, bowiem bank musi ustalić w jakim stopniu kwota kredytu ma być zabezpieczona i jakie rodzaje zabezpieczenia mają być wykorzystane. Odpowiedź na to pytanie może dać tylko odpowiednia ocena ryzyka przez bank. Ocena ta powinna określić, czy bank będzie mógł dokonać likwidacji tego zabezpieczenia, w jakim terminie może to nastąpić i jaką cenę będzie można uzyskać przy spieniężeniu przedmiotu zabezpieczenia. Tak więc zabezpieczenie nie jest pełną gwarancją dla banku. Łączy się bowiem także z niepewnością co do możliwości likwidacji zabezpieczenia po przewidywanej cenie. Zabezpieczenia wierzytelności pieniężnych można dzielić według różnych kryteriów. Można je rozumieć dwojako. W pierwszym znaczeniu zabezpieczenie oznacza materialno – prawną gwarancję udzieloną przez samego dłużnika na podstawie umowy, celem ułatwienia dochodzenia roszczenia pieniężnego w wypadku braku dobrowolnego jego wykonania. W drugim znaczeniu zabezpieczenia dokonuje sąd na wniosek wierzyciela bądź to w specjalnym postępowaniu zabezpieczającym. Zabezpieczenie roszczeń pieniężnych następuje przez zarządzenie zajęcia ruchomości, wierzytelności albo innego prawa, obciążenia nieruchomości dłużnika hipoteką przymusową, a w razie braku wpisu takiej hipoteki do księgi wieczystej zakazu zbywania lub obciążania nieruchomości.

Sposoby zabezpieczenia wierzytelności bankowych mogą przybierać postać różnych instrumentów prawnych. Najogólniej możemy je podzielić na dwie podstawowe grupy, czyli:

1)      zabezpieczenia rzeczowe, które jest ustanawiane na określonym dobru materialnym dłużnika lub osoby trzeciej czyli nieruchomości, rzeczy ruchomej, wierzytelności lub innym prawie majątkowym;

2)      zabezpieczenia osobowe, które ułatwiają dochodzenie roszczenia oraz rozszerzają krąg osób odpowiedzialnych za zobowiązanie. W przypadku poręczenia za zobowiązanie odpowiada nie tylko dłużnik, ale również poręczyciel i ich odpowiedzialność jest solidarna.

Niniejsza praca skonstruowana została właśnie wokół tej systematyki. Celem pracy było zebranie w jednym miejscu i opisanie najczęściej stosowanych prawnych form zabezpieczania wierzytelności bankowych. Wybór tematyki pracy związany jest z osobistymi i zawodowymi zainteresowaniami autorki związanymi z zabezpieczaniem wierzytelności, ze szczególnym uwzględnieniem wierzytelności bankowych.

Praca składa się z dwóch rozdziałów.

Rozdział pierwszy, zatytułowany „Zabezpieczenia osobiste”, stanowi przegląd najczęściej spotykanych w praktyce prawnych form zabezpieczania wierzytelności bankowych o charakterze osobistym, a wśród nich: poręczenia cywilnego, weksla in blanco, poręczenia wekslowego, gwarancji bankowej, umowy ubezpieczenia oraz cesji zabezpieczającej.

Rozdział drugi, zatytułowany „Zabezpieczenia rzeczowe”, zawiera charakterystykę najpowszechniejszych w praktyce bankowej prawnych form zabezpieczania wierzytelności o charakterze rzeczowym, tj. hipoteki, zastawu rejestrowego, zastawu zwykłego, blokady środków na rachunku bankowym, przewłaszczenia na zabezpieczenie, kaucji, przejęcia oraz przystąpienia do długu.

Praca uwzględnia stan prawny na dzień 1 września 2014 r.

ROZDZIAŁ I: ZABEZPIECZENIA OSOBISTE

Na wstępie kilka uwag natury terminologicznej, by późniejsze wywody mogły zostać lepiej zrozumiane. Otóż nauka prawa rozróżnia pojęcia długu i odpowiedzialności nie są one tożsame. Nie wdając się w dogłębne rozważania, należy poprzestać na zaznaczeniu, iż długiem nazywa się powinność świadczenia po stronie jednego podmiotu (dłużnika), natomiast odpowiedzialnością możliwość zaspokojenia się z majątku dłużnika (przeprowadzenia na nim, tj. majątku, egzekucji). Jako że pojęcia te mogą występować odrębnie, można sobie wyobrazić sytuację, że będzie istniał dług bez odpowiedzialności, albo odpowiedzialność bez długu. Przechodząc więc do meritum skoro istnieją pojęcia odpowiedzialności osobistej i rzeczowej, odpowiednio do nich stosuje się terminy zabezpieczenie osobiste i rzeczowe. W celu zminimalizowania ryzyka, jakie spoczywa na wierzycielu w wyniku niewykonania przez dłużnika jego obowiązków, stworzono odpowiednie konstrukcje prawne. I tak kilka osób może być odpowiedzialnych względem wierzyciela za jeden dług (zabezpieczenie osobiste). Do najczęściej spotykanych zabezpieczeń osobistych należą poręczenie, aval (poręczenie wekslowe), weksel, gwarancja bankowa itp. Konstrukcje te zakładają, że w przypadku, gdy wierzyciel nie może zaspokoić się z majątku dłużnika, może sięgnąć do majątków pozostałych osób, na których ciąży odpowiedzialność. Jakkolwiek to rozwiązanie minimalizuje ryzyko, w pełni go nie eliminuje, może się bowiem okazać, iż majątki odpowiedzialnych osobiście też nie starczają na zaspokojenie wierzyciela. 

1.1.   Poręczenie cywilne

Jednym z typów zabezpieczenia osobistego wierzytelności bankowych jest poręczenie cywilne. Poręczenie stanowi klasyczną, obok umowy gwarancyjnej czy weksla, postać zabezpieczenia typu osobistego, poprzez umocnienie pozycji prawnej wierzyciela, który może szukać zaspokojenia swojej wierzytelności także z majątku poręczyciela.[1] Podstawą powstania zabezpieczenia tego typu jest umowa, przez którą poręczyciel zobowiązuje się względem wierzyciela wykonać zobowiązanie, na wypadek gdyby dłużnik zobowiązania nie wykonał.

Stronami umowy poręczenia są poręczyciel i wierzyciel (bank), a może ona dojść do skutku nie tylko bez zgody, ale nawet bez wiedzy dłużnika, co będzie, jak się wydaje, miało charakter raczej wyjątkowy. Niezbędnymi elementami umowy są oświadczenia stron ujawniające w sposób dostateczny wolę poręczyciela do zobowiązania się względem wierzyciela, że wykona on określone zobowiązanie, gdyby dłużnik główny go nie wykonał. Nie oznacza to jednak konieczności posłużenia się w oświadczeniu terminem „poręczam”.[2] A. Szpunar dostrzega, iż poręczyciele są często osobami lekkomyślnymi lub mającymi dobre serce, którzy liczą na to, że dłużnik główny, za którego poręczyli, wykona terminowo swoje zobowiązania, a spotyka je często rozczarowanie.[3]

Oświadczenie woli poręczyciela dla swej ważności wymaga formy pisemnej (forma ad solemnitatem). Natomiast oświadczenie woli drugiej strony nie wymaga dla swej ważności zachowania żadnej formy szczególnej, może być zatem wyrażone w sposób dorozumiany na przykład przez przyjęcie dokumentu zawierającego oświadczenie woli poręczyciela. Z reguły jednak zarówno oświadczenie jednej, jak i drugiej strony są składane w formie pisemnej.[4] W odniesieniu do omawianej umowy nie obowiązuje jakaś szczególna regulacja dotycząca sposobu osiągania porozumienia, o którym mowa. W pełni dla tego stosunku mają zastosowanie ogólne reguły zawarcia umowy (art. 66-72 Kodeksu cywilnego). Pamiętać przy tym należy, że oświadczenia stron nie muszą być składane jednocześnie, przy czym jeżeli zostały złożone w różnych terminach, umowa poręczenia dochodzi do skutku z chwilą złożenia oświadczenia woli przez stronę, która składa oświadczenie woli jako druga.

Poręczenie należy do kauzalnych czynności prawnych, a przyczyną prawną jest zabezpieczenie wierzytelności (causa cavendi). W odniesieniu do stosunku prawnego, jaki łączy poręczyciela z wierzycielem, na uwagę zasługuje zapatrywanie prezentowane przez A. Szpunara, że poręczyciel zaciąga własne zobowiązania, ale wykonując je, spłaca cudzy dług.[5]

Umowa poręczenia może mieć charakter nieodpłatny lub odpłatny. W przypadku braku ustalenia w umowie wielkości wynagrodzenia należnego poręczycielowi przyjmuje się, że nie przysługuje mu wynagrodzenie z tytułu zawartej umowy ani od dłużnika, ani od wierzyciela. Najczęściej umowa poręczenia jest zawierana pod tytułem darmym, a motywy, dla których poręczyciel przyjmuje na siebie odpowiedzialność, mogą być bardzo różne. Warto jednak zwrócić uwagę że nawet w sytuacji, gdy poręczenie kredytu bankowego zostanie udzielone nieodpłatnie, przez podmiot, który nie jest uprawniony do świadczenia tego typu usług finansowych, to nie zostanie ono uznane za nieodpłatne świadczenie w rozumieniu ustawy z 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (art. 12).[6]

W żadnym przypadku umowa poręczenia, nawet gdyby została zawarta jako umowa odpłatna, nie jest umową wzajemną. Umowa poręczenia jest umową jednostronnie zobowiązującą, ponieważ stanowi zobowiązanie tylko jednej strony, jaką jest poręczyciel. Poręczyciel zobowiązuje się osobiście wobec wierzyciela wykonać zobowiązanie, jeżeli nie zostanie ono wykonane przez dłużnika.[7]

Podstawową cechą umowy poręczenia jest jej akcesoryjność. Zobowiązanie poręczyciela pozostaje w stosunku zależności do zobowiązania dłużnika głównego i zasadniczo dzieli jego los. W przypadku zaspokojenia banku przez dłużnika lub przez osobę trzecią albo w przypadku wygaśnięcia wierzytelności z innych tytułów wygasa również zobowiązanie poręczyciela. Odpowiedzialność poręczyciela jest zatem uzależniona od istnienia ważnego zobowiązania dłużnika, którego poręczyciel dług poręczył. O akcesoryjności poręczenia przesądza także zależność między zakresem odpowiedzialności poręczyciela a rozmiarem zobowiązania dłużnika, co przekłada się na odpowiedzialność poręczyciela także za wszelkie dodatkowe zobowiązania przewidziane zobowiązaniem głównym (np. odsetki, koszty postępowania). Czynności prawne dokonane przez bank z dłużnikiem głównym po udzieleniu poręczenia nie zwiększają zobowiązania poręczyciela. Ponadto poręczycielowi przeciwko bankowi przysługują tylko te zarzuty, a równocześnie wszystkie, które wobec niego przysługują dłużnikowi.[8] Z uwagi na tak dalekie powiązanie między poręczeniem a zobowiązaniem w taki sposób zabezpieczanym w umowie poręczenia jej akcesoryjność w drodze porozumienia stron nie może zostać wyłączona. Akcesoryjność należy do istoty umowy poręczenia.[9]

Przedmiotem poręczenia może być każde zobowiązanie dłużnika, bez względu na jego źródło. Najczęściej będzie ono wynikało z czynności prawnych. Bez znaczenia jest również przedmiot zobowiązania głównego, chociaż w praktyce bankowej będzie ono miało charakter pieniężny.

W wielu systemach prawnych poręczenie ma charakter subsydiarny, co sprawia, że poręczyciel jest odpowiedzialny dopiero w dalszej kolejności po dłużniku głównym. W polskim Kodeksie cywilnym przyjęto natomiast zasadę równorzędnej odpowiedzialności dłużnika głównego i poręczyciela.[10]

Stronami umowy poręczenia mogą być wszelkie podmioty prawa cywilnego, a po każdej ze stron może wystąpić jedna lub więcej osób. W szczególności poręczycielami są wszelkie instytucje finansowe, a zwłaszcza banki. Stosownie do art. 5 ust. 2 pkt 8 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe[11] udzielanie i potwierdzanie poręczeń zostało uznane za jedną z czynności bankowych. Szczególnym poręczycielem jest Skarb Państwa, w stosunku do którego ustawa z 8 maja 1997 r. o poręczeniach i gwarancjach udzielanych przez Skarb Państwa oraz niektóre osoby prawne określa zasady ogólne, warunki i tryb udzielania poręczeń, dokonując w tym zakresie stosownych reglamentacji.[12] Bez znaczenia dla poręczenia jest istnienie określonego stosunku wewnętrznego pomiędzy poręczycielem a dłużnikiem. Tym samym poręczenia może udzielić osoba, która nie pozostaje w jakimkolwiek związku prawnym z dłużnikiem.

Konsekwencją akcesoryjnego charakteru poręczenia jest przedawnienie się roszczeń banku w stosunku do poręczyciela według zasad przewidzianych w przepisach regulujących stosunek prawny będący podstawą powstania długu podstawowego. Natomiast roszczenie poręczyciela w stosunku do dłużnika przedawnia się według reguł ogólnych.

Zasadą jest, że pewna kategoria podmiotów prawa cywilnego niemająca zdolności do czynności prawnych lub mająca tę zdolność ograniczoną, nie może sama, a w pewnych okolicznościach za zgodą swojego przedstawiciela ustawowego, dokonywać skutecznie czynności prawnych. Akcesoryjność poręczenia wskazywałaby, że z uwagi na nieważność zobowiązania zaciąganego przez dłużnika nie może powstać również skuteczne zobowiązanie poręczyciela. Wbrew jednak tej zasadzie na mocy przepisu art. 877 KC poręczyciel, pod pewnymi warunkami, jest zobowiązany spełnić świadczenie tak jak dłużnik główny.

Treść art. 877 KC jednoznacznie przesądza, iż obejmuje on czynności prawne zabezpieczone poręczeniem dokonane przez osoby całkowicie ubezwłasnowolnione, osoby o ograniczonej z powodu wieku lub ubezwłasnowolnienia częściowego zdolności do czynności prawnych, które dla skuteczności dokonywanych czynności prawnych wymagają zgody przedstawiciela ustawowego.[13] Nie można bowiem wykluczyć sytuacji, w której bank, udzielając osobie fizycznej kredytu lub pożyczki, nie ma wiadomości dotyczących ubezwłasnowolnienia osoby zaciągającej zobowiązanie.

Stosownie do przywołanego przepisu nieważne zobowiązanie zabezpieczone poręczeniem podlega konwersji, dzięki czemu poręczyciel jest zobowiązany spełnić świadczenie. Mechanizm ten chroni bank przed nieuczciwymi i nielojalnymi zachowaniami poręczyciela, który mając świadomość sytuacji dłużnika w stosunku prawnym, podejmuje działania mające uwiarygodnić byt zawiązywanego przez niego stosunku prawnego. Wspomniana konwersja może dotyczyć jedynie zabezpieczeń tych zobowiązań, których źródłem jest czynność prawna dokonywana zarówno przez osoby fizyczne, które mogą dokonywać czynności ze skutkami opisanymi w przepisie. O powstaniu odpowiedzialności poręczyciela w braku ważnego zobowiązania, które poręczenie zabezpiecza, przesądza jego wiedza lub możność łatwego dowiedzenia się o nieposiadaniu przez dłużnika zdolności do czynności prawnych. Chwilą miarodajną dla oceny stanu wiedzy poręczyciela co do sytuacji dłużnika jest chwila zawarcia przez niego umowy. Bez znaczenia dla kształtu odpowiedzialności poręczyciela jest natomiast uzyskana przez niego wiedza w okresie po zawarciu umowy poręczenia, jak i sposób, w jaki w posiadanie takiej wiedzy poręczyciel wchodzi.[14] Ciężar dowodu na fakt wiedzy poręczyciela o braku zdolności do czynności prawnych dłużnika lub możności łatwego o nim dowiedzenia się o tym jego stanie spoczywa na wierzycielu. Brak wiedzy poręczyciela w tym zakresie tak samo jak brak możności dowiedzenia się o opisywanym stanie dłużnika nie rodzi jego odpowiedzialności, ponieważ fakty te wyłączają konwersję, o której mowa w przepisie.

Łatwość dowiedzenia się o braku zdolności do czynności prawnych występuje wtedy, gdy poręczyciel wie o jej ubezwłasnowolnieniu. W sytuacji gdy prezentowany poziom intelektualny osoby zobowiązującej się uzasadnia powstanie wątpliwości co do jej zdolności do czynności prawnych, to należy oczekiwać od poręczyciela rozstrzygnięcia ewentualnych wątpliwości w tym zakresie. Sytuacja ta powinna go skłaniać do przedsiębrania wszelkich możliwych starań dla określenia stanu możliwości dokonywania czynności prawnych przez dłużnika. Brak wiedzy poręczyciela o okolicznościach, w których podmiot prawa cywilnego nie posiada zdolności do czynności prawnych, i o skutkach braku zdolności do czynności prawnych w żadnym razie nie może łagodzić rygoryzmu odpowiedzialności, o którym w przepisie art. 877 mowa.[15]

Ciężar udowodnienia wiedzy poręczyciela o braku zdolności do czynności prawnych dłużnika czy też o możliwym łatwym dowiedzeniu się o tym fakcie spoczywa na banku. W sytuacji gdy okoliczności opisane wyżej uzasadniają powstanie wątpliwości co do zakresu zdolności do czynności prawnych, to wystarczy, iż zostaną one podniesione przez wierzyciela. Poręczyciela należy w takich okolicznościach obciążyć obowiązkiem przeprowadzenia przeciwdowodu.

Zmiana w sferze zdolności do czynności prawnych, poprzez uzyskanie lub odzyskanie zdolności do czynności prawnych, przez osobę dokonującą czynności prawnej, nawet w trakcie trwania stosunku prawnego zabezpieczonego poręczeniem, nie wpływa na sytuację poręczyciela.

Przyjęte reguły odpowiedzialności poręczyciela nie modyfikują instytucji poręczenia, ale zmieniają jedynie jego podstawę odpowiedzialności. Rozwiązanie to wzmaga obowiązki ciążące na poręczycielu i zmusza go do starannego i przemyślanego dokonywania zabezpieczenia.

W sytuacji gdy w chwili zawarcia umowy poręczenia poręczyciel nie wiedział lub nie mógł się z łatwością dowiedzieć o braku zdolności do czynności prawnych przez osobę dokonującą zabezpieczaną czynność prawną, poręczenie jest nieważne. Brak jest w takich okolicznościach powodów, które by uzasadniały obciążanie poręczyciela odpowiedzialnością w stopniu dalej idącym niż bank. W przeciwnym razie całe ryzyko wdania się przez niego w czynność prawną przenosiłoby się na poręczyciela, a w skrajnych przypadkach mogłoby rodzić jego niczym nieuzasadnioną odpowiedzialność.[16]

Zakres odpowiedzialności poręczyciela potwierdza równocześnie akcesoryjny charakter omawianego typu zabezpieczenia. W konsekwencji odpowiedzialność poręczyciela nie może sięgać dalej niż odpowiedzialność dłużnika. Zakres odpowiedzialności poręczyciela jest taki jak dłużnika głównego, a reguła ta rozciąga się również na ocenę wymagalności świadczenia poręczyciela. Odpowiedzialność poręczyciela nie może tym samym powstać wcześniej niż odpowiedzialność tego, za czyj dług on poręcza. Pamiętać przy tym trzeba, że odpowiedzialność poręczyciela nie może ponadto przekroczyć progu nakreślonego umową poręczenia, na przykład w zakresie wielkości zabezpieczenia czy czasu jego trwania.[17] Nic nie stoi na przeszkodzie, aby poręczyciel przez czynność prawną w każdym czasie zwiększył zakres swojego zobowiązania, brak bowiem racjonalnych przesłanek za pozbawianiem go swobody w tej sprawie. Modyfikacja taka będzie się dokonywała przez zmianę treści pierwotnej umowy poręczenia, w formie pisemnej pod rygorem nieważności. Gdy jednak poręczyciel po wezwaniu do zapłaty przez bank dopuszcza się zwłoki w spełnieniu wymaganego świadczenia, to wynikające stąd odsetki stanowią wyłącznie jego zobowiązanie i mogą wykraczać poza ustalone granice odpowiedzialności.[18]

Rozmiar odpowiedzialności poręczyciela wyznacza umowa poręczenia, i o ile z umowy nie wynika nic innego, to odpowiedzialność ta obejmuje obok zabezpieczonego świadczenia głównego świadczenia uboczne, a także roszczenia z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania. Odpowiedzialność poręczyciela obejmuje zatem odsetki z tytułu opóźnienia, koszty poniesione z tytułu zabezpieczenia lub dochodzenia roszczenia.[19]

Czynności prawne dokonywane przez dłużnika z bankiem po udzieleniu poręczenia nie mogą zwiększać w żaden sposób zakresu odpowiedzialności poręczyciela. Zwiększenie to obejmuje tak podwyższanie wielkości świadczenia, do jakiego jest dłużnik zobowiązany, zwiększania stopnia jego zabezpieczeń w stopniu bezpośrednio lub pośrednio pogarszającym sytuację poręczyciela, czy nawet zmianę przesłanek, od zaistnienia których uzależniona jest odpowiedzialność dłużnika (np. uznanie długu, podwyższenie wysokości odsetek, ugoda na warunkach zwiększających rozmiar świadczenia dłużnika). Bez znaczenia jest tu przyczyna dokonania czynności prawnej, jak również jej charakter.[20] W podobny sposób należy ocenić jednostronne czynności prawne w zakresie zwiększania odpowiedzialności poręczyciela. Zasada, o której mowa, że zakres poręczenia nie może być bez wyraźnej zgody poręczyciela rozszerzony, obowiązuje również przy poręczeniu wekslowym. Dopuścić należy skuteczność czynności odwrotnych, uszczuplających zakres odpowiedzialności dłużnika. Poręczyciel może się powołać na czynność prawną, która zmniejsza jego zobowiązanie.[21]

Szczególne niebezpieczeństwo grozi poręczycielowi w razie ogłoszenia likwidacji, upadłości dłużnika lub prowadzenia przeciwko niemu postępowania układowego. Likwidacja podmiotu, a w konsekwencji jego wykreślenie z rejestru skutkujące utratą bytu prawnego, nie powoduje wygaśnięcia jego zobowiązań, które mogą być również skutecznie dochodzone od dłużników odpowiadających z tytułu udzielonych poręczeń.[22] Układ zawarty w toku postępowania układowego nie narusza uprawnień banku w stosunku do poręczyciela, nie ma wpływu na jego zobowiązanie i nie zmienia zasad jego odpowiedzialności.[23] Układ, jako wyraz dobrej woli banku, stanowi rezygnację z jego uprawnień jedynie w stosunku do dłużnika głównego, nie narusza zaś jego uprawnień w odniesieniu do poręczyciela.[24] W opisywanych sytuacjach dochodzi do przełamania zasady akcesoryjności poręczenia, ale jest to zupełnie uzasadnione, zważając na cel poręczenia, jakim jest zabezpieczenie banku przed niewypłacalnością dłużnika głównego.[25]

To na banku spoczywa ciężar udowodnienia zakresu odpowiedzialności poręczyciela. Dowód ten należy uznać za wystarczający, jeżeli wierzyciel wykaże zakres odpowiedzialności dłużnika głównego. Natomiast w interesie poręczyciela leży przeprowadzenie dowodu, że poręczenie nie obejmuje całego długu.

Poręczenie należy wyraźnie odróżnić od gwarancji. Kryterium odróżniającym te instytucje jest samodzielność odpowiedzialności gwaranta, rozumiana jako oderwanie jej od innego stosunku prawnego w taki sposób, że dług gwaranta ma charakter długu   samoistnego i głównego.[26]

Każde uchybienie przez dłużnika głównego terminowi, w jakim świadczenie zabezpieczone poręczeniem powinno być wykonane, jest dla poręczyciela sygnałem o możliwości powstania obowiązku spełnienia świadczenia w miejsce innej osoby. Równocześnie wraz z nałożonym na bank przepisami prawa obowiązkiem otrzymuje on od banku informacje, że upływ czasu będzie powodował wzrost wielkości świadczenia, jakie może zobowiązany spełnić. Poręczyciel powziętą informację może wykorzystać w różny sposób, bo z jednej strony może podejmować próby motywowania i przekonywania dłużnika o zasadności wykonania świadczenia, a z drugiej strony może rozpocząć przygotowanie do wykonania zobowiązania. Konstrukcja ta pozwala bankowi na czuwanie nad stanem wierzytelności.[27] Intencją tego przepisu jest zatem ochrona poręczyciela, ponieważ trudno byłoby nakładać na niego obowiązek śledzenia, jakich starań dokłada dłużnik, przymierzając się do wykonania zobowiązania, zważywszy, że niejednokrotnie wymagalność zobowiązania jest uzależniona od podjęcia pewnych czynności przez bank. Odpowiedzialność poręczyciela ze swej istoty jest tak surowa, że nie uzasadnia dalszego jej zaostrzania przez nakładanie na niego dalszych obowiązków.[28] Bank wskutek zachowania poręczyciela uzyskuje dodatkowe zabezpieczenie wykonania zobowiązania, a jednocześnie musi powiadamiać poręczyciela o naruszeniu obowiązku spełnienia świadczenia.

Obciążający bank obowiązek zawiadomienia o opóźnieniu dłużnika w wykonaniu zobowiązania powinien być wykonany niezwłocznie po powstaniu opisywanej sytuacji. Skuteczność zawiadomienia nie jest uzależniona od zachowania określonej formy szczególnej, czyli może przybrać formę dowolną. Zawiadomienie nie jest czynnością prawną, a stanowi jedynie oświadczenie wiedzy.[29] Wywiera ono skutek z chwilą, gdy doszło do poręczyciela w taki sposób, że mógł on zapoznać się z jego treścią. Niewykonanie przez wierzyciela obowiązku, o którym mowa, rodzi jego odpowiedzialność za szkodę poniesioną przez poręczyciela w wyniku opóźnienia w zawiadomieniu go o niespełnieniu świadczenia przez dłużnika na zasadach ogólnych.[30] Natomiast samo opóźnienie wierzyciela w zawiadomieniu poręczyciela o opóźnieniu się dłużnika głównego ze spełnieniem świadczenia, czy nawet brak takiego zawiadomienia, nie wyłącza obowiązku wykonania zobowiązania przez poręczyciela.[31]

Poręczyciel niezwłocznie po otrzymaniu zawiadomienia wierzyciela o opóźnieniu dłużnika głównego powinien spełnić świadczenie. Niespełnienie świadczenia przez poręczyciela w czasie właściwym naraża go na zarzut opóźnienia w wykonaniu zobowiązania, ze wszystkimi wynikającymi stąd skutkami.

Omawiany obowiązek ma charakter względnie obowiązujący, co uprawnia strony do odmiennego ukształtowania ich wzajemnych praw i obowiązków. Możliwe jest zatem porozumienie co do zwolnienia wierzyciela od obowiązku zawiadamiania poręczyciela o opóźnieniu dłużnika, ponadto skuteczność zawiadomienia może być uzależniona od jego dokonania w szczególnej formie.[32]

Zasadą jest solidarna odpowiedzialność poręczyciela i dłużnika głównego. Znajduje ona zastosowanie w tych wszystkich sytuacjach, w których strony umowy poręczenia kwestie odpowiedzialności poręczyciela pominą milczeniem. Równorzędna odpowiedzialność obu podmiotów znacząco uprzywilejowuje bank kosztem poręczyciela. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby w drodze porozumienia strony przyjęły odmienne reguły odpowiedzialności poręczyciela, na przykład nadając pierwszorzędny charakter odpowiedzialności dłużnika głównego, przez co odpowiedzialności poręczyciela nadano by charakter subsydiarny. W umowie można uzależnić odpowiedzialność poręczyciela od próby wcześniejszego dochodzenia należności od dłużnika głównego czy na podstawie innego zabezpieczenia.[33]

Odpowiedzialność poręczyciela jak dłużnika głównego polega na tym, że wraz z nadejściem wymagalności długu bank może dochodzić spełnienia świadczenia, według swego wyboru, albo od dłużnika, albo od poręczyciela, łącznie albo od każdego z nich z osobna. O ile z umowy nie wynika nic innego, to nie wydaje się, aby dla powstania odpowiedzialności, o której mowa, niezbędne było zawiadomienie poręczyciela o opóźnieniu dłużnika.[34] Do momentu pełnego zaspokojenia banku obaj dłużnicy pozostają solidarni, niezależnie od ich dotychczasowego udziału w zaspokajaniu wierzyciela.

Spełnienie świadczenia przez poręczyciela zwalnia dłużnika głównego z obowiązku świadczenia wobec banku. Poręczyciel w takiej sytuacji wstępuje w prawa zaspokojonego wierzyciela do wysokości spełnionego świadczenia, uzyskując roszczenie do dłużnika głównego o spełnienie świadczenia, chyba że co innego wynika ze stosunku, jaki łączy bank z dłużnikiem głównym lub z umowy poręczenia. Częściowe spełnienie świadczenia przez poręczyciela nie pozbawia banku w pierwszeństwie zaspokojenia co do pozostałej części świadczenia przed poręczycielem.[35]

Zasada solidarnej odpowiedzialności poręczyciela odnosi się również do tych sytuacji, gdy poręczenie zostało udzielone przez kilka podmiotów. Bez znaczenia dla powstania tego typu odpowiedzialności jest okoliczność, czy poręczenie to ma charakter poręczenia wspólnego, czy też poręczenia dokonywał każdy podmiot z osobna. Przy współporęczeniu sytuacja prawna współporęczycieli, w braku odmiennej umowy, jest analogiczna do przypadków, gdy za dług poręcza jedna osoba, z tym zastrzeżeniem, że istnieje jeszcze zobowiązanie solidarne między współporęczycielami. Jeżeli z umowy nie wynika nic innego, to poręczycielowi, który uiścił dług w całości lub części przeważającej jego obciążenie, przysługuje w stosunku do pozostałych poręczycieli prawo regresu, niezależnie od regresu w stosunku do dłużnika głównego, obejmującego całość zaspokojonej wierzytelności z tytułu wstąpienia w miejsce zaspokojonego wierzyciela.[36]

W przypadku poręczenia za zobowiązanie, w którym płatność długu zależy od wypowiedzenia, poręczyciel po upływie sześciu miesięcy od zawarcia umowy poręczenia jest uprawniony do żądania, aby bank wezwał dłużnika do zapłaty albo z najbliższym terminem dokonał wypowiedzenia.

Regulacja ta przewidziana została dla ochrony interesów poręczyciela i daje możliwość wypowiedzenia wierzytelności. Umożliwia ona poręczycielowi sprawdzenie, czy dłużnik wywiązuje się z zobowiązania, za które poręczył. Przekonawszy się w opisywanym trybie o nierzetelności lub nieudolności dłużnika, może podjąć kroki zmierzające do rozwiązania stosunku zobowiązaniowego łączącego dłużnika z wierzycielem.[37] Uprawnienia tego nie może jednak realizować samodzielnie, lecz występując z określonym żądaniem wobec wierzyciela. Swoje uprawnienie poręczyciel może realizować po upływie sześciu miesięcy od daty poręczenia. Za datę poręczenia, jeżeli nic innego nie wynika z umowy, przyjąć należy datę, w której umowa poręczenia została zawarta.[38]

Umowa poręczenia może także przewidywać możliwość wypowiedzenia poręczenia przez poręczyciela. Jeżeli takie wypowiedzenie jest skuteczne, to umowa taka wygasa.

Poręczyciel jest uprawniony do podniesienia przeciwko bankowi wszelkich zarzutów, jakie przysługują dłużnikowi wobec banku, o ile przepis szczególny nie stanowi inaczej.[39] W grupie tych zarzutów wymienia się zarzuty peremptoryjne i dylatoryjne. Może on podnosić zarzuty, które zmniejszają jego zobowiązanie (np. częściowa spłata długu). Zwolnienie dłużnika z długu, z uwagi na to, że bank uzyskał zaspokojenie z majątku dłużnika, pociąga za sobą w tym zakresie zwolnienie od odpowiedzialności także poręczyciela tego długu. Poręczyciel natomiast nie jest związany czynnościami odwrotnymi, które zwiększają jego zobowiązanie.[40]

Podjęcie przez bank dochodzenia roszczenia od poręczyciela zobowiązuje tego ostatniego do zawiadomienia dłużnika o podjętej przeciwko niemu czynności. Zawiadomienie, o którym mowa, powinno ponadto zawierać wezwanie dłużnika głównego do wzięcia udziału w sprawie. Zawiadomienie powinno nastąpić niezwłocznie, czyli bez uzasadnionego opóźnienia, po powzięciu wiadomości o podjętych przeciwko niemu czynnościach przez wierzyciela.

Przez pojęcie dochodzenia roszczenia, które jest przesłanką powstania opisywanego obowiązku poręczyciela, należy rozumieć powództwo wytoczone przeciwko poręczycielowi przed sądem powszechnym lub polubownym, jak również wszczęcie egzekucji na podstawie bankowego tytułu egzekucyjnego.[41]

Obowiązkiem poręczyciela jest zawiadomienie dłużnika o dokonanej przez siebie zapłacie poręczonego długu. Wspomniany obowiązek obejmuje wszelkie świadczenia, jakie spełnia poręczyciel w wykonaniu umowy poręczenia, a nie tylko świadczenia pieniężne, i wszelkie sposoby, które prowadzą do zaspokojenia wierzyciela.[42] Nałożony na poręczyciela obowiązek ma przede wszystkim na celu wyeliminowanie sytuacji, gdy wierzyciel zostanie zaspokojony tak przez poręczyciela, jak i przez dłużnika głównego.

1.2.   Weksel własny in blanco

Instytucję weksla in blanco określa ustawa z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe.[43] Weksel in blanco jest to dokument zaopatrzony bądź w sam tylko podpis wystawcy weksla lub akceptanta, bądź także w niektóre inne elementy weksla. Podpis na wekslu in blanco musi być złożony w zamiarze zaciągnięcia zobo­wiązania wekslowego. Weksel in blanco w praktyce bankowej ma charakter weksla gwarancyjnego. Oznacza to, że jest on składany na zabezpieczenie zachodzącego między wystawcą weksla a bankiem stosunku umownego, np. udzielonego kredytu lub udzielonej pożyczki.[44] Weksel gwarancyjny może być wypełniony tylko wówczas, gdy zajdą okoliczności ustalone w porozumieniu zawartym między wystawcą a bankiem, upoważniające do uzupełnienia weksla. Weksle in blanco mogą zostać złożone przez bezpośredniego dłużnika ale również przez osobę trzecią.[45]

Jako weksel in blanco może być wystawiony zarówno weksel trasowany jak i weksel własny. Na wekslu własnym musi znajdować się co najmniej podpis wystawcy złożony w zamiarze zaciągnięcia zobowiązania weks­lowego. Natomiast na wekslu trasowanym musi znajdować się co najmniej podpis trasata również złożony w zamiarze zaciągnięcia zobowiązania wekslowego. W takim przypadku osoba, której weksel taki wręczono w momencie uzupełniania, podpisuje go jako wystawca, wska­zując równocześnie siebie samego jako remitenta.[46] Może zajść również jednak sytuacja, iż na wekslu trasowanym in blanco będzie znajdował się zarówno podpis trasata jak i wystawcy, np. przy udzielaniu kredytów leasingodawcom, gdzie weksel wystawia właśnie leasingodawca a akceptuje go leasingobiorca.[47]

Weksel niezupełny oprócz podpisu wystawcy lub akceptu trasata może zawierać również inne ustawowe elementy weksla lub nawet klauzule wekslowe. Tak więc wystawca może umieścić na wekslu:[48]

1) bezwarunkowe przyrzeczenie lub polecenie zapłaty,

2) miejsce i datę wystawienia weksla,

3) remitenta,

4) miejsce płatności.

Ponieważ weksle in blanco wręczane są z reguły jako zabezpieczenie zapłaty należności, których często ani wysokość ani dokładny termin płatności nie są znane, nie zawierają więc one oznaczenia kwoty weksla oraz terminu jej płatności, chyba że jest to termin płatności ,,za okazaniem” lub „w pewien czas po okazaniu”. Oprócz ustawowych elementów na wekslu in blanco mogą znaleźć się również klauzule wekslowe, np.:[49]

1) klauzula „bez protestu”, która będzie przydatna gdy weksel zostanie indosowany; powinna ona być umieszczona na wekslu trasowanym zawierającym podpis wystawcy, bowiem ułatwia ona dochodzenie od niego roszczeń,

2) oznaczenie domicyliata, którym może być bank prowadzący rachunek wystawcy weksla własnego lub akceptanta,

3) klauzula zakazująca indosowania weksla,

4) klauzula oznaczająca dłuższy niż rok termin przedstawienia do zapłaty weksla płatnego w pewien czas po okazaniu lub za okazaniem,

5) klauzula waluty, określająca podstawę wystawienia weksla w postaci numeru umowy pożyczki, umowy kredytowej, umowy najmu, umowy ajencyjnej itp.

Łącznie z wekslem in blanco składana jest zazwyczaj deklaracja wekslowa. Stwierdza ona treść porozumienia pomiędzy osobą zobowiązaną z weksla a bankiem, będącym wierzycielem z tego weksla, co do wypełnienia weksla. Deklaracja powinna zawierać:[50]

1) warunki, od spełnienia których zależy prawo wypełnienia weksla,

2) określenie kwoty, na którą weksel może być wypełniony; kwota ta może być określona poprzez wskazanie konkretnej sumy na jaką weksel może być uzupełniony lub poprzez opisowe określenie jej wysokości, np. ,,do wysokości nie spłaconej pożyczki wraz z odsetkami i innymi należnościami banku”,

3) określenie rodzaju terminu płatności, jakim weksel może być opatrzony; dopuszczalne jest również umieszczenie w treści deklaracji upoważnienia do wpisania na wekslu terminu płatności według uznania posiadacza weksla.

Z deklaracji może wynikać również:

1) upoważnienie dla wierzyciela do wpisania na wekslu wskazanych w deklaracji klauzul wekslowych, takich jak:

a) „bez protestu” lub „bez kosztów”,

b) domicyliatu,

c) waluty,

2) upoważnienie do przedstawienia weksla płatnego za okazaniem lub w pewien czas po okazaniu w terminie dłuższym niż rok,

3) termin, w ciągu którego posiadacz weksla in blanco może go uzupełnić,

4) czy posiadacz weksla in blanco musi powiadomić wystawcę o uzupełnieniu weksla,

5) upoważnienie do zniszczenia weksla po spłacie zobowiązań, które weksel zabezpieczał.

Deklaracja wekslowa nie jest warunkiem ważności weksla. Art. 10 prawa wekslowego, z którego wynika, iż powinno istnieć porozumienie co do uzupełnienia weksla niezupełnego, nie określa formy tego porozumienia. Należy zatem uznać, iż porozumienie może być zawarte w dowolnej formie. Jeżeli zatem dłużnik wekslowy wydał weksel in blanco bez żadnych wskazówek co do jego wypełnienia, to domniemywa się, że zaufał uczciwości wierzyciela i bez zastrzeżeń zgadza się na wypełnienie weksla przez tego ostatniego.[51] Z drugiej jednak strony brak pisemnego porozumienia co do uzupełnienia weksla upoważnia prawnego posiadacza weksla do uzupełnienia weksla tylko jego ustawowymi elementami. W takim przypadku nie jest on więc uprawniony do wpisania na wekslu klauzuli wekslowych.

Uzupełnienie weksla in blanco musi nastąpić najpóźniej:

- przed złożeniem weksla do protestu,

- w chwili dochodzenia roszczeń z weksla, gdy na wekslu nie ma indosów i dochodzi się roszczeń od wystawcy weksla własnego lub jego poręczyciela lub weksel jest wekslem trasowanym na zlecenie własne wierzyciela.

Nie wolno uzupełniać weksla datą późniejszą niż rzeczywista data wystawienia, jeżeli:

1) w dniu uzupełniania weksla osoba, która weksel podpisała, nie była uprawniona już albo jeszcze do skutecznego zaciągnięcia zobowiązania wekslowego,

2) po wystawieniu weksla wystawca weksla zmarł; posiadacz weksla może jednak udowodnić, iż weksel był wystawiony wcześniej,

3) po wystawieniu weksla wystawca weksla zmienił nazwisko lub firmę,

4) przy wypełnianiu nastąpiła pomyłka co do daty, ale weksel został indosowany.

Jeżeli w deklaracji wekslowej nie poczyniono ustaleń dotyczących daty płatności weksla, jak również data ta nie została na wekslu wypełniona przez wystawcę, weksel uważany jest za płatny za okazaniem. Musi on być przedstawiony do zapłaty w ciągu roku od dnia wystawienia. Wystawca może oznaczyć termin dłuższy lub krótszy. Jeżeli ustalono w umowie konkretną datę płatności lub uczyniono zastrzeżenie, że „data płatności weksla nie może być późniejsza niż...”, posiadacz weksla nie może wypełnić weksla datą późniejszą niż zastrzeżono. Posiadacz weksla jest zobowiązany do wypełnienia weksla na sumę odpowiadającą zawartemu porozu­mieniu.

Jeżeli weksel ,,in blanco” wręczony przez wystawcę sporzą­dzony jest na blankiecie wekslowym zawierającym już opłatę skarbową nie oznacza, iż weksel nie może być wypełniony na kwotę wyższą niż to wynika z wysokości opłaty skarbowej. Dopuszczalne jest wypełnienie weksla przez wierzyciela na kwotę przekraczającą sumę wynika­jącą z blankietu wekslowego, jeżeli upoważni go do tego dłużnik wekslowy. Jednakże wierzyciel wypełniając weksel na sumę przekraczającą wartość blankietu wekslowego wybraną przez wierzyciela i dłużnika musi udowodnić, że przekroczenie sumy wskazanej przez opłatę skarbową nastąpiło za zgodą dłużnika. Zatem należy uznać, iż jeżeli dłużnik nie wyraził zgody na uzupełnienie weksla na sumę przekraczająca wysokość blankietu, posiadacz weksla może uzupełnić weksel tylko do takiej kwoty jaką wskazuje opłata skarbowa.[52]

Jeżeli nic innego nie wynika z porozumienia zawartego między wystawcą a posiadaczem weksla in blanco, posiadacz takiego weksla ma prawo uzupełnić go jedynie o ustawowe elementy weksla. W szczególności bez zgody wystawcy nie mogą być wpisane na wekslu klauzule wekslowe, np. ,,bez protestu”, „domicyliat” i inne.[53] Można uznać, że posiadacz weksla ma prawo umieścić na wekslu domicyliat, jeżeli wystawca weksla ma zwyczaj stałego domicylowania weksli, np. w banku, w którym posiada rachunek.

1.3.   Poręczenie wekslowe (aval)

Instytucję poręczenia wekslowego wprowadza przepis art. 31 ust. 1 Prawa wekslowego. Instytucja ta stanowi formę poręczenia będącego szczególnym zabezpieczeniem zapłaty weksla. Przepis art. 31 ust. 2 wskazuje osoby, które mogą udzielić poręczenia i wystąpić w charakterze poręczyciela wekslowego. Poręczenie wekslowe jest instytucją prawną specjalnego rodzaju, jej charakter, forma i skutki prawne są regulowane przez przepisy prawa wekslowego. Instytucja poręczenia wekslowego zbliżona jest z uwagi na podobieństwo celu do umowy poręczenia cywilnego, indosu, a także do instytucji gwarancji bankowej.[54]

Poręczenie wekslowe umacnia zobowiązanie wekslowe i stanowi dodatkowe zabezpieczenie dla każdoczesnego wierzyciela wekslowego, jeśli nie nastąpiła zapłata w terminie płatności weksla ze strony dłużnika. Skutki poręczenia za zapłatę weksla następują dopiero po dacie wymagalności weksla, w razie niezapłacenia w terminie.

Poręczenie może być udzielone zarówno na wekslu zupełnym, jak i na wekslu in blanco. Prawo wekslowe nie zawiera definicji avalu stwierdzając jedynie, że zapłatę weksla można zabezpieczyć poręczeniem wekslowym co do całości sumy wekslowej lub co do jej części. Poręczeniem wekslowym można więc zabezpieczyć wyłącznie zapłatę weksla. Poręczenie wekslowe nie może być udzielone za przyjęcie weksla przez trasata, czy też za wizowanie weksla przez wystawcę weksla własnego.[55]

Wyraz „aval” pochodzi od włoskiego wyrażenia „a valle”, co oznacza „u dołu”, ponieważ poręczyciel podpisywał się na wekslu zwykle w dolnym brzegu dokumentu. Stąd też poręczyciela wekslowego określa się również mianem awalisty, a osobę za którą udzielone zostało poręczenie wekslowe awalatem.[56]

Aval jest poręczeniem za dług wekslowy, które zostało udzielone za po­mocą oświadczenia wekslowego i z którego wynika zobowiązanie wekslowe. Poręczenie wekslowe jest przyjęciem odpowiedzialności przez porę­czającego wobec każdego prawnego posiadacza weksla za zobowiąza­nie wekslowe, którego skutki normuje wyczerpująco prawo wekslowe. Poręczenie polega na przyjęciu abstrakcyjnej odpowiedzialności wekslo­wej za dług osoby podpisanej na wekslu.[57]

Kwestia powstania zobowiązania poręczyciela wiąże się z zagadnie­niami natury ogólnej. Do powstania zobowiązania poręczyciela nie wystar­czy zamieszczenie przez poręczyciela podpisu na wekslu. Zobowiązanie poręczyciela nie powstanie tak długo, jak weksel znajduje się w rękach osoby, która go podpisała. Dopóki awalista posiada weksel, może swój podpis przekreślić lub zmienić jego treść. W związku z tym należy uznać, że do powstania zobowiązania poręczyciela konieczne jest wydanie dokumentu.[58]

Cechami charakterystycznymi poręczenia wekslowego są: akcesoryjność, abstrakcyjność, samodzielność, solidarność oraz bezwarunkowość i nieodwołalność.

Aval jest poręczeniem o podwójnej naturze. Z jednej strony aval jest zobowiązaniem akcesoryjnym o specyficznym charakterze związanym z formalizmem wekslowym, z drugiej strony jest zobowiązaniem samodzielnym, niezależnym od zobowiązania głównego, powstałym na podstawie podpisu na wekslu. Akcesoryjność poręczenia wekslowego osłabia samodzielność avalu. Akcesoryjny charakter avalu przejawia się w tym, że zobowiązanie awalisty uzależnione jest od istnienia zobowiązania poręczonego i że poręczyciel odpowiada w tych samych granicach i pod tymi samymi warunkami, pod którymi odpowiada poręczony.

Jeżeli poręczenie zostało udzielone za akceptanta. poręczyciel akceptanta odpowiada tak jak akceptant, a jeżeli za indosanta. to poręczyciel indosanta odpowiada tak jak indosant. Zobowiązanie poręczyciela wygasa z momen­tem ustania zobowiązania poręczonego. Zobowiązanie awalisty gaśnie przez umorzenie zobowiązania głównego, na skutek zapłaty, potrącenia, przedaw­nienia zobowiązania awalata, czy z jakichkolwiek innych przyczyn.[59]

Zależność zobowiązania awalisty od zobowiązania poręczonego ogranicza się tylko do istnienia formalnie ważnego podpisu dłużnika głównego, dlatego też awalista odpowiada, choćby podpis poręczonego był sfałszowany lub pochodził od osoby nie mającej zdolności wekslowej.

Poręczenie wekslowe jest zobowiązaniem abstrakcyjnym, niezależnym od umowy łączącej poręczyciela z osobą, za którą poręcza oraz od tego, czy umowa taka istnieje. Wadliwość stosunku podstawowego, kauzalnego nie ma wpływu na ważność zobowiązania poręczyciela. Poręczenie wekslowe jest niezależne od pozawekslowych stosunków łączących poręczy­ciela z poręczonym i jest oderwane od swej podstawy prawnej (causa), która nie jest wyrażona w wekslu. Poręczenie może być udzielone nawet, jeśli po­między poręczycielem a wierzycielem nie zachodzi żaden stosunek prawny. Zobowiązanie poręczyciela wekslowego jest zobowiązaniem, które polega na przyjęciu abstrakcyjnej odpowiedzialności wekslowej za dług osoby podpi­sanej na wekslu. Abstrakcyjność zobowiązania poręczyciela ulega osłabieniu w stosunku między poręczycielem a remitentem.[60] Zobowiązanie wekslowe ma charakter abstrakcyjny i jest oderwane od swej podstawy prawnej, co przejawia się w szczególności w ograniczeniu zarzutów przysługujących dłużnikowi wekslowemu.

Poręczenie wekslowe jest zobowiązaniem samoistnym, niezależnym od zobowiązania głównego. Znajduje to potwierdzenie w przepisie art. 7, według którego zobowiązania osób podpisanych na wekslu są samodzielne. Zgodnie z art. 32 zd. 2 zobowiązanie poręczyciela jest ważne, chociażby zobowiązanie, za które poręczył, było nieważne z jakiejkolwiek przyczyny z wyjątkiem wady formalnej weksla lub podpisu, np. awalista poręczył za trasata, który nie przyjął weksla albo osoba nie mogąca pisać, za którą porę­czył awalista, nie złożyła swego zobowiązania w formie określonej w art. 75.[61] W wypadku przyjęcia przez awalistę poręczenia za część sumy wekslowej, zapłata sumy poręczonej zwalnia go od dalszej odpowiedzialności mimo trwania nadal odpowiedzialności poręczonego co do pozostałej sumy we­kslowej.

Awalista odpowiada ściśle według treści weksla w chwili umieszczenia na nim avalu, a każda późniejsza zmiana treści weksla nie może zmienić odpo­wiedzialności awalisty. Jakakolwiek czynność prawna dokonana po złożeniu przez niego podpisu nie może zwiększyć jego odpowiedzialności.[62]

Poręczenie wekslowe jest z ustawy zobowiązaniem solidarnym. Arty­kuł 47 stanowi, że odpowiedzialność dłużników wekslowych jest solidarna. Poręczyciel odpowiada za zapłatę weksla solidarnie z innymi dłużnikami wekslowymi oraz może po wykupieniu weksla dochodzić roszczenia zwrot­nego w całości, ale jedynie od osób, które podpisały się na wekslu przed nim. Awalista, który wykupił weksel, może również żądać zapłaty od osoby, za którą poręczył.

Stosunek awalisty do awalata i do wierzyciela wekslowego podlega prze­pisom o solidarności dłużników według Kodeksu cywilnego o tyle tylko, że czyny i zaniechanie poręczonego nie mogą pogorszyć położenia prawnego awalisty, w szczególności zwłoka poręczonego, jak również uznanie długu przez poręczonego nie mają skutku względem awalisty. Przerwanie lub za­wieszenie biegu przedawnienia w stosunku do poręczonego nie ma skutku względem awalisty. Jednakże odnowienie dokonane między wierzycielem a poręczycielem zwalnia awalistę, natomiast zwłoka wierzyciela względem poręczonego ma skutek również względem awalisty. Awalista może bronić się zarzutami, które służą osobiście wobec wierzyciela oraz tymi, które ze względu na sposób powstawania lub treść zobowiązania są wspólne z poręczonym. Wyrok zapadły na korzyść poręczonego zwalnia awalistę, jeżeli uwzględnia zarzuty, które są im wspólne.[63]

Poręczenie wekslowe jest zobowiązaniem bezwarunkowym. Zaplata weksla przez poręczyciela nie może być uzależniona od żadnego warunku lub świadczenia wzajemnego. Warunek umieszczony w treści oświadczenia poręczyciela unieważnia poręczenie. Poręczenie wekslowe nie może być również ograniczone terminem jego trwania. Nieskuteczne jest poręczenie z zastrzeżeniem, że poręczyciel odpowiada do określonej daty. Zastrzeżenie, według którego poręczenie wekslowe jest ograniczone ter­minem końcowym jest bezskuteczne.[64]

W piśmiennictwie zgodnie utrzymuje się, że poręczenie wekslowe nie może być ograniczone do pewnego czasu (termin, daty) i pogląd ten, mimo iż zakaz ten nie został wyraźnie sformułowany w ustawie, jest trafny. Wynika on z wykładni a contrario art. 30 ust. 1 prawa wekslowego, który przewiduje jedynie możliwość ograniczenia poręczenia do części sumy wekslowej.[65]

Zobowiązanie poręczyciela wekslowego jest zobowiązaniem nieodwołalnym i nie może być odwołane przez awalistę nawet wówczas, gdy zostało udzielone na wekslu in blanco. Prawo wekslowe nie zawiera przepisu ze­zwalającego na odwołanie avalu. analogicznego jaki znajduje się w Kodeksie cywilnym zezwalającego na odwołanie poręczenia za dług przyszły, aż do momentu powstania tego zobowiązania.[66]

Przez udzielenie poręczenia wekslowego nawiązuje się stosunek we­kslowy między poręczycielem a remitentem, poręczyciela natomiast z po­ręczanym łączy stosunek cywilnoprawny, w ramach którego dojść może do rozliczeń.[67]

Jak wspomniano, poręczyciel może ograniczyć swe poręczenie do części sumy wekslowej, ale musi być to zaznaczone w treści poręczenia. Jeżeli w samym poręczeniu nie ma ograniczenia do części sumy wekslowej, przyjmuje się, że poręczenia udzielono za całość długu osoby, za którą poręczono. Brak określenia na wekslu, do jakiej kwoty udzielone jest poręczenie, stwarza domniemanie, iż zabezpiecza ono całą sumę wekslową. Poręczyciel wekslowy ograniczając swe poręczenie do części sumy wekslowej ogranicza swą odpowiedzialność. W tym wypadku poręczyciel odpowiada tylko za przyjętą część sumy wekslowej. Jeżeli ten, kto poręczył tylko za część sumy wekslowej płaci ją, nie może żądać wydania weksla lecz może żądać jedynie od wierzyciela stwier­dzenia częściowej zapłaty na wekslu i osobnego pokwitowania. Zwrotne poszukiwanie co do zapłaconej części sumy wekslowej poręczy­ciel może wykonać tylko wówczas, jeżeli uzyska posiadanie weksla albo jeżeli weksel znajdzie się w posiadaniu osoby, przeciw której poręczyciel wykonuje zwrotne poszukiwanie.[68]

Poręczycielem wekslowym (awalistą) może być wyłącznie osoba ma­jąca zdolność do czynności prawnych. Poręczenia może udzielić osoba fizyczna mająca zdolność do czynności prawnych, osoba prawna oraz pod­miot nie będący ani osobą fizyczną, ani osobą prawną, mający jednakże zdolność do czynności prawnych. Poręczenia może udzielić nie tylko osoba trzecia, nie biorąca udziału u stosunku wekslowym i nie podpisana na wekslu, lecz także osoba już na wekslu podpisana, tj. osoba będącą w jakikolwiek sposób w zobowią­zaniu wekslowym ujawniona. Aval może być udzielony przez tego, kto na wekslu jest już podpisany pod warunkiem, że przez to zwiększa się zabez­pieczenie posiadacza weksla. Zasadą jest, że jeżeli poręczenia udziela osoba już podpisana na wekslu, nie może ona udzielić poręczenia za osoby, wobec których sama odpowiada już wekslowo. Aval umieszczony przez taką osobę może tylko zwiększyć jej odpowiedzialność, np. poręczenie indosanta za akceptanta. Tak więc, poręczycielem wekslowym może być każdy, kto nie bierze udziału w stosunku wekslowym, a więc każdy nie podpisany na wekslu oraz każdy dłużnik wekslowy z wyjątkiem akceptanta i wystawcy weksla własnego. Zgodnie z art. 30 poręczycielem wekslowym może być za­równo osoba trzecia, jak i nawet osoba podpisana na wekslu. [69]

Indosant może być awalistą w stosunku do wszystkich swoich poprzedników, tj. poprzednich indosantów, wystawcy i akceptanta. gdyż aval jego tworzy nowe zobowiązanie. Zasadę tą stosować należy zarówno do indosanta z indosu pełnego, jak i do innych typów indosów. Przed udzieleniem poręczenia zarówno indosant z indosu zastawniczego, jak i zastępczego nie może być traktowany jak dłużnik wekslowy, gdyż zgodnie z ustaloną obec­nie już przez orzecznictwo zasadą indos taki jest jedynie w swych skutkach prawnych pełnomocnictwem do zainkasowania i zaskarżenia. Awalistą może być również wystawca, ale tylko w stosunku do osoby akceptanta. gdyż tylko w stosunku do tej osoby poręczenie zwiększa zakres odpowiedzialności wystawcy w stosunku do wierzyciela. Wystawca weksla trasowanego może poręczyć za akceptanta, ponieważ przez to powstanie nowe zobowiązanie i tak. np. gdyby zobowiązanie jego jako wystawcy wy­gasło na skutek niedokonania protestu, pozostanie odpowiedzialność jego jako awalisty. Nie może natomiast wystawca udzielić avalu za osoby po nim następujące, bo czynność ta nie zwiększa jego zobowiązania w stosunku do wierzyciela. Awalista może poręczyć ponownie, ale tylko za osoby, których nie jest dłużnikiem z tytułu poprzednio udzielonego poręczenia.[70]

Poręczenia wekslowego nie mogą udzielić zarówno akceptant, jak i wy­stawca weksla własnego, ponieważ sami są głównymi dłużnikami wekslo­wymi. Akceptant nie może poręczyć ponieważ wobec każdego posiadacza weksla jest zobowiązany; aval dokonany przez niego nie rodziłby nowego zo­bowiązania. Akceptant jako główny dłużnik wekslowy jest odpowiedzialny wobec każdego posiadacza weksla i to w sposób najpełniejszy. Zobowiązanie jego wypływające z faktu przyjęcia pokrywa wszystkie inne zobowiązania wekslowe zarówno co do treści, jak i czasu, a przez udzielenie avalu akceptant nie zwiększałby zabezpieczenia na korzyść posiadacza. Poręczenie udzielone przez akceptanta uznać należy z punktu widzenia skutków prawnych za niebyłe.[71]

Poręczyciel może udzielić poręczenia wekslowego w każdym czasie. Poręczyciel może złożyć swój podpis przed złożeniem podpisu osoby, za którą poręcza. Warunkiem powstania zobowiązania poręczyciela jest to, aby podpis poręczonego znalazł się na wekslu. Możliwe jest także udzielenie poręczenia po terminie płatności.[72]

Raz jeszcze należy podkreślić, że poręczenie wekslowe jest całkowicie odrębną instytucją prawną od poręczenia cywilnego, do którego stosuje się wyłącznie przepisy prawa wekslowego. Do poręczenia wekslowego nie mają zastosowania przepisy Kodeksu cywilnego o poręczeniu (art. 876 i nast. KC) i to nawet w drodze analogii. Wspólnym elementem poręczenia wekslowego i poręczenia cywilnego jest jednakowy cel gospodarczy przejawiający się w funkcjonalności i akcesoryjności. Poza tym między poręczeniem wekslowym a poręczeniem cywilnym istnieje szereg różnic.

Jak wspomniano we wcześniejszych podrozdziałach, poręczenie według prawa cywilnego może istnieć tylko co do ważnego zobowiązania za spłatę, któremu udzielono poręczenia. Natomiast aval jest ważny, chociażby zobowiązanie wekslowe poręczonego było z jakiejkolwiek przyczyny nieważne, z wyjątkiem wady formalnej.

Awalista nie może zwolnić się od odpowiedzialności za zapłatę we­ksla nawet, jeżeli poręczył za osobę nie posiadającą zdolności wekslowej. Poręczyciel cywilny może odmówić spełnienia świadczenia, gdy poręczył za osobę nie posiadającą zdolności do czynności prawnych, a poręczyciel w chwili udzielenia poręczenia nie wiedział o tym i nie mógł się z łatwością dowiedzieć. Awalista jest zawsze odpowiedzialny jak dłużnik solidarny, a poręczyciel cywilny odpowiada jak współdłużnik solidarny jedynie w braku odmiennego zastrzeżenia.

Artykuł 31 prawa wekslowego reguluje kwestię formy i treści poręczenia wekslowego. Przepis art. 31 ust. 1 wskazuje, gdzie należy umieścić podpis awalisty, aby stanowił poręczenie wekslowe. Przepis art. 31 ust. 2 i 3 wskazuje formę i treść avalu oraz określa sposób składania podpisu w charakterze poręczyciela wekslowego. Przepis art. 31 ust. 4 nakazuje wskazanie awalata, tj. osoby za którą udzielono poręczenia, a w braku wskazania wprowadza domniemanie poręczenia za wystawcę.

Według A. Szpunara, przepis art. 31 zawiera cztery zasady, które muszą być rozpatrywane w powiązaniu z pozostałymi przepisami prawa wekslo­wego. Według pierwszej zasady (art. 31 zd. 1) poręczenie umieszcza się na wekslu albo na przedłużku. Druga zasada, którą wyraża art. 31 zd. 2, dotyczy treści i formy poręczenia. Wyrażona w art. 31 zd. 3 trzecia zasada przewiduje uproszczoną formę udzielenia poręczenia. Sam podpis na przedniej stronie weksla uważa się za udzielenie poręczenia, chyba że jest to podpis wystawcy lub trasata. Przepis art. 31 zd. 4 wyraża czwartą zasadę – poręczenie powinno wskazywać, za kogo je dano. W braku takiej wska­zówki uważa się, że poręczenia udzielono za wystawcę.[73]

1.4. Gwarancja bankowa

Przepis art. 80 Prawa bankowego upoważnia banki do udzielania na zlecenie klientów gwarancji bankowych i poręczeń. Udzielanie gwarancji bankowych jest czynnością bankową w rozumieniu art. 5 ust. 1 Prawa bankowego (pkt 4), co oznacza, że działalność gospodarcza polegająca na udzielaniu gwarancji bankowych może być wykonywana wyłącznie przez banki (art. 5 ust. 4).

Artykuły 81-83 Prawa bankowego zawierają podstawową regulację instytucji gwarancji bankowej w prawie polskim. Oprócz nich do gwarancji bankowej odnoszą się zamieszczone w różnych ustawach przepisy, wśród których można wyróżnić w szczególności przepisy w rozmaity sposób ograniczające możliwość udzielania gwarancji bankowych przez niektóre banki oraz przepisy przewidujące ustawowy obowiązek przedstawienia zabezpieczenia w postaci gwarancji bankowych). Regulacje te nie mają jednak znaczenia dla ustalenia treści stosunku prawnego gwarancji bankowej.

Decydując się na uregulowanie gwarancji bankowej, ustawodawca polski uczynił to w sposób niezwykle lakoniczny. W rezultacie szereg podstawowych problemów dotyczących charakteru prawnego gwarancji bankowej, treści stosunku prawnego gwarancji oraz zakresu odpowiedzialności gwaranta nie może być rozstrzygniętych na podstawie Prawa bankowego. Podstawowym źródłem norm ich dotyczących muszą być przepisy i zasady prawa cywilnego. W tym sensie umowa gwarancji bankowej powinna być traktowana jak umowa nienazwana.[74]

Wystawienie gwarancji związane jest z zawarciem lub zamiarem zawarcia umowy pomiędzy przyszłym zleceniodawcą wystawienia i beneficjentem (uprawnionym z) gwarancji. Często spowodowanie udzielenia gwarancji jest jednym z zobowiązań przyszłego zleceniodawcy wynikającym z zawartej umowy, czasami jest to warunek, od którego uzależnione jest wejście w życie umowy.[75] Zwykle beneficjent określa przy tym istotne postanowienia gwarancji, która ma być wystawiona. W następstwie zleceniodawca zawiera umowę z bankiem, który zobowiązuje się do wystawienia gwarancji o treści odpowiadającej wymaganiom beneficjenta w zamian za zapłatę prowizji przez zleceniodawcę. Zleceniodawca zobowiązuje się również zwrócić sumę gwarancyjną w razie jej zapłacenia przez bank. Powstanie obowiązku udzielenia gwarancji równoznaczne jest w sensie ekonomicznym z udzieleniem zleceniodawcy kredytu, stąd bank może uzależnić zawarcie umowy zlecenia gwarancji od przedstawienia przez zleceniodawcę zabezpieczenia.[76] Wreszcie, w wykonaniu zawartej umowy zlecenia bank przesyła do beneficjenta tzw. list gwarancyjny, w którym informuje go o udzieleniu gwarancji i jej warunkach. W ten sposób powstaje charakterystyczny układ trzech wzajemnie ze sobą powiązanych stosunków prawnych. Stosunek prawny pomiędzy zleceniodawcą a beneficjentem określa się mianem stosunku podstawowego, stosunek pomiędzy zleceniodawcą a bankiem – mianem stosunku zlecenia udzielenia gwarancji, a stosunek pomiędzy bankiem a beneficjentem – mianem stosunku prawnego gwarancji bankowej.[77]

Artykuł 81 prawa bankowego nie przesądza, jakie elementy umowy gwarancji stanowią jej essentialia negotii. W treści tego przepisu mowa jest wyłącznie o zobowiązaniu banku do świadczenia pieniężnego na rzecz beneficjenta gwarancji po spełnieniu określonych warunków. Zawężenie definicji gwarancji tylko do elementów wymienionych w art. 81 powodowałoby w szczególności niemożliwość odróżnienia gwarancji bankowej od akredytywy. W doktrynie przyjmuje się więc, że przedmiotowo istotnym elementem treści gwarancji bankowej jest również określenie zabezpieczonego rezultatu, co pozwala na wyeksponowanie zabezpieczającego celu gwarancji. Ponadto przyjmuje się, że w treści gwarancji musi znaleźć się określenie wysokości sumy pieniężnej, którą ma zapłacić gwarant w razie ziszczenia się zabezpieczonego rezultatu. Sporne jest natomiast, czy elementem przedmiotowo istotnym treści gwarancji bankowej jest określenie terminu obowiązywania gwarancji. Część przedstawicieli doktryny udziela pozytywnej odpowiedzi na to pytanie, powołując się na zakaz znoszenia końcowego terminu związania ofertą w prawie polskim oraz obciążenie banku zbyt dużym ryzykiem w wypadku dopuszczenia udzielania gwarancji bezterminowych. Zdaniem innych gwarancje bezterminowe są dopuszczalne. Należy opowiedzieć się za drugim z przedstawionych poglądów, ponieważ rozszerzanie zasad dotyczących sposobu zawarcia umowy na treść zobowiązania gwaranta nie wydaje się uzasadnione.

Wśród przesłanek odpowiedzialności gwaranta wyróżnić możemy przesłanki formalne i materialne. Przesłanki formalne to złożenie żądania zapłaty, oświadczeń lub dokumentów potwierdzających zrealizowanie się zabezpieczonego rezultatu. Przesłanki materialne zaś to rzeczywiste zrealizowanie się zabezpieczonego rezultatu. Co do zasady powinno być tak, że odpowiedzialność gwaranta powstaje wyłącznie w wypadku zajścia lub niezajścia zdarzenia zabezpieczonego gwarancją bankową. Jedynie w takim wypadku gwarancja w pełni realizuje swój cel jako zabezpieczenie wykonania zobowiązania. W takim ujęciu beneficjent gwarancji jest w dużej części wolny od ryzyka kontraktowego (w szczególności nie ponosi ryzyka niewypłacalności lub nierzetelności kontrahenta), nadal obciąża go jednak ryzyko procesowe i dowodowe (tzn. może być zmuszony do prowadzenia procesu w celu uzyskania zaspokojenia, z całą pewnością zaś obciąża go dowód wszystkich okoliczności, które podnosi w związku ze swoimi roszczeniami).[78]

Kluczowym problemem związanym z konstrukcją prawną gwarancji bankowej jest określenie okoliczności, w których gwarant nie jest zobowiązany do zapłaty sumy gwarancyjnej. W literaturze jako dopuszczalne zarzuty gwaranta przeciwko żądaniu zapłaty sumy gwarancyjnej rozważa się zarzuty z treści umowy gwarancji, zarzuty dotyczące ważności i istnienia stosunku prawnego gwarancji, zarzuty osobiste gwaranta wobec beneficjenta i zarzut nadużycia gwarancji.

Szczególne kontrowersje w literaturze przedmiotu budzi kwestia dopuszczalności powołania się gwaranta na zarzuty dotyczące stosunku podstawowego. Wchodzą tu w grę zarzuty dotyczące istnienia i ważności zobowiązania dłużnika w stosunku podstawowym, jak również zarzuty zmierzające do wykazania, że zabezpieczony gwarancją rezultat w rzeczywistości nie zaistniał. Zgodnie z pierwszym poglądem bank gwarantujący, w przeciwieństwie do poręczyciela, nie może powołać się na zarzuty dotyczące stosunku podstawowego, tzn. zarzuty przysługujące dłużnikowi ze stosunku zabezpieczonego gwarancją. Zwolennicy tej tezy uzasadniają ją samodzielnością, nieakcesoryjnością i abstrakcyjnością gwarancji bankowej.[79] Niekiedy wskazuje się również na to, że bank nie może podnosić zarzutów ze stosunku podstawowego, ponieważ nie jest stroną tego stosunku, oraz wskazuje się na brzmienie art. 87 ust 2 prawa bankowego, który sugeruje niezależność gwarancji bankowej od zabezpieczonego nią stosunku.

1.5. Umowa ubezpieczenia (bancassurance)

Pod pojęciem bancassurance kryje się szeroko rozumiana współpraca instytucji bankowych z instytucjami ubezpieczeniowymi. Definicja bancassurance nie jest definicją ustawową a nawet nie można powiedzieć, iż istnieje jakakolwiek jednolita definicja w doktrynie. Definicje są różne, gdyż bancassurance, mimo tego, iż w wielu krajach nazywane jest podobnie, przybiera różnorodne formy i stopnie rozwoju, w zależności od uwarunkowań lokalnych.

Zabezpieczenie spłaty kredytu jest obowiązkiem wynikającym z odpowiednich przepisów. Zgodnie z art. 69 prawa bankowego przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. Umowa kredytu powinna być zawarta na piśmie i określać między innymi sposób zabezpieczenia spłaty kredytu. Art. 93 ust. 1 prawa bankowego wskazuje, iż w celu zabezpieczenia wierzytelności, które wynikają z czynności bankowych, bank może żądać zabezpieczenia przewidzianego w kodeksie cywilnym i prawie wekslowym oraz zwyczajami przyjętymi w obrocie krajowym i zagranicznym. Powinnością banku jest więc przedstawienie w umowie kredytu konkretnego sposobu zabezpieczenia powstałej wierzytelności, choć z pewnością brak zabezpieczenia nie powoduje nieważności umowy kredytu.[80] Ustawodawca jako najwłaściwsze, wskazał sposoby zabezpieczenia przyjęte w kodeksie cywilnym i prawie wekslowym jednocześnie umożliwiając stosowanie instytucji zwyczajowo przyjętych, które nie są regulowane tymi przepisami.

Szczegółowe regulacje dotyczące umów kredytowych wprowadzono dodatkowo w ustawie o kredycie konsumenckim. Ustawa ta reguluje zasady i tryb zawierania umów o kredyt konsumencki, zasady ochrony konsumenta takiej umowy oraz obowiązki przedsiębiorcy, który udzielił kredytu konsumenckiego. Zgodnie z powołaną ustawą, umowa o kredyt konsumencki jest umową, na mocy której przedsiębiorca zwany „kredytodawcą”, w zakresie swojej działalności, udziela lub daje przyrzeczenie udzielenia konsumentowi kredytu w jakiejkolwiek postaci. Konsumentem jest natomiast osoba fizyczna, która zawiera umowę z kredytodawcą w celu bezpośrednio niezwiązanym z działalnością gospodarczą. W ustawie znajduje się przykładowe (a więc niewyczerpujące) wyliczenie umów, które uznaje się za umowy o kredyt konsumencki, wśród których znajduje się nie tylko uregulowana w prawie bankowym umowa kredytu sensu stricto, ale także umowa pożyczki, umowa o odroczeniu terminu spełnienia świadczenia pieniężnego, umowa, na mocy której świadczenie pieniężne konsumenta ma zostać spełnione później niż świadczenie kredytodawcy, a także umowa, na mocy której kredytodawca zobowiązany jest do zaciągnięcia zobowiązania wobec osoby trzeciej, a konsument – do  zwrotu kredytodawcy spełnionego świadczenia. Przepisów ustawy nie stosuje się do umów o kredyt konsumencki w wysokości większej niż 255 550 zł, umów na mocy których konsument nie jest zobowiązany do zapłaty oprocentowania ani innych kosztów związanych z udzieleniem lub spłatą kredytu konsumenckiego, jak również umów dotyczących nieprzewidzianego w umowie, utrzymującego się za zgodą kredytodawcy przez okres co najmniej trzech miesięcy, ujemnego salda. Przepisy te nie mają ponadto zastosowania do umów dotyczących odpłatnego korzystania z rzeczy lub praw, umów dotyczących odroczenia terminu płatności za świadczenie niepieniężne oraz do umów przewidujących limit zadłużenia pożyczek i kredytów odnawialnych w rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowym. Jednym z istotnych elementów umowy o kredyt konsumencki jest, podobnie jak w regulacji wynikającej z prawa bankowego, wskazanie sposobów zabezpieczenia, jeżeli umowa je przewiduje, oraz opłat należnych kredytodawcy z tego tytułu.[81]

Kryteria wskazane w powołanej definicji nie stanowią podstawy do wyodrębnienia nowego typu umowy nazwanej, co oznacza, iż również w odniesieniu do umów o kredyt konsumencki wiążące są definicje kredytu i pożyczki określone w prawie bankowym. Jednak ustawa o kredycie konsumenckim nieco szerzej reguluje kwestię ubezpieczenia kredytu, a mianowicie, w art. 7 pkt 1 stanowi, iż koszty ubezpieczenia spłaty kredytu na wypadek śmierci, inwalidztwa, choroby lub bezrobocia konsumenta, są zaliczane do całkowitego kosztu kredytu.

Coraz częściej, obok tradycyjnych sposobów zabezpieczenia wymienionych powyżej, instytucje bankowe decydują się na nową formę zabezpieczenia swoich wierzytelności, a mianowicie wymagają od kredytobiorców zawarcia umowy ubezpieczenia jako „zabezpieczenie” spłaty kredytu. W zależności od polityki banku, kredytobiorca otrzymuje informację o ubezpieczeniu związanym z umową kredytu bądź fakt ten nie jest podawany do wiadomości klienta. Banki albo nakładają obowiązek zawarcia umowy ubezpieczenia danego rodzaju (np. w umowie kredytowej), albo sugerują, doradzają i polecają zawarcie umowy ubezpieczenia jako środka minimalizującego ryzyko związane ze spłatą kredytu. W umowach kredytu ubezpieczenie jest często wymieniane jako jeden ze sposobów zabezpieczenia, a coraz częściej jako jedyny środek prawny temu służący. W odniesieniu do umów ubezpieczenia stosowanych jako zabezpieczenie kredytu pojawia się zasadnicze pytanie: czy bank zachęcając klienta do zawarcia umowy ubezpieczenia (a często nawet wskazując, iż ubezpieczenie jest obowiązkowe) ma faktycznie na uwadze chęć zabezpieczenia spłaty kredytu, czy jednak głównym argumentem rozwoju rynku bancassurance w Polsce są zyski banków osiągane w związku ze współpracą nawiązywaną z zakładami ubezpieczeń?

Umowa ubezpieczenia jest zgodnym oświadczeniem dwóch stron, na podstawie którego powstaje stosunek prawny, w którym jedna ze stron (ubezpieczyciel) zobowiązuje się w zakresie działalności swojego przedsiębiorstwa, spełnić określone świadczenie w razie zajścia przewidzianego w umowie wypadku, natomiast druga ze stron (ubezpieczający) zobowiązuje się zapłacić składkę (art. 805 KC) Jedną z cech umowy ubezpieczenia jest jej losowość. Jest ona związana z losowością zajścia zdarzenia określonego w umowie. Zdarzenie losowe to według definicji ustawowej niezależne od woli ubezpieczającego zdarzenie przyszłe i niepewne, którego nastąpienie powoduje uszczerbek w dobrach osobistych lub w dobrach majątkowych, albo zwiększenie potrzeb majątkowych po stronie ubezpieczającego lub innej osoby objętej ochroną ubezpieczeniową, które w okresie trwania ubezpieczenia może, ale nie musi nastąpić. Zdarzenie losowe stanowiące podstawę wypłaty odszkodowania czy świadczenia przez zakład ubezpieczeń jest szczegółowo określone w umowie ubezpieczenia. Oznacza to, iż tylko wypadek posiadający cechy określone przy zawarciu umowy ubezpieczenia może skutkować powstaniem obowiązku wypłaty odszkodowania czy świadczenia. Strony umowy mogą swobodnie określić zakres ubezpieczenia wskazując konkretne wypadki ubezpieczeniowe bądź określając odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń w najszerszy możliwy sposób czyli od wszystkich ryzyk (all risks).[82]

Zarówno kodeks cywilny, jak i ustawa o działalności ubezpieczeniowej wprowadzają podstawowy, dychotomiczny podział umów ubezpieczenia na ubezpieczenia osobowe i majątkowe. W kontekście rozpatrywania zagadnienia zabezpieczenia wierzytelności umową ubezpieczenia niezbędne jest omówienie tego podziału. Tak więc ubezpieczenia osobowe mogą dotyczyć w szczególności: przy ubezpieczeniu na życie – śmierci osoby ubezpieczonej lub dożycia przez nią oznaczonego wieku, przy ubezpieczeniu następstw nieszczęśliwych wypadków – uszkodzenia ciała, rozstroju zdrowia lub śmierci wskutek nieszczęśliwego wypadku. Ubezpieczenia osobowe charakteryzują się innym (niż w przypadku ubezpieczeń majątkowych) systemem oceny ryzyka. Świadczenie wypłacane z ubezpieczenia osobowego (jak również suma ubezpieczenia ustalana w umowie) nie ma charakteru odszkodowawczego. W momencie wypłaty świadczenia zakład ubezpieczeń nie bada czy i jaką szkodę poniósł ubezpieczony, badane jest jedynie czy zdarzenie miało miejsce i czy w danym przypadku istnieje odpowiedzialność zakładu ubezpieczeń. Ubezpieczenia majątkowe mogą dotyczyć każdego interesu majątkowego, który nie jest sprzeczny z prawem i daje się ocenić w pieniądzu. W praktyce najczęściej spotykane są ubezpieczenia ruchomości/nieruchomości oraz ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej. Jedną z podstawowych zasad ubezpieczeń majątkowych jest zakaz wzbogacenia się ubezpieczonego, tak więc odszkodowanie nie może być wyższe od poniesionej szkody. Sumę ubezpieczenia określa się biorąc pod uwagę wartość ubezpieczanego interesu. Kodeks cywilny przewiduje możliwość zmniejszenia sumy ubezpieczenia w przypadku zmniejszenia wartości ubezpieczanego mienia. Istnieje ustawowy zakaz wykonywania przez ten sam zakład ubezpieczeń jednocześnie działalności w zakresie ubezpieczeń osobowych i majątkowych.[83]

Ze swej istoty, umowa ubezpieczenia w zasadzie nie jest środkiem prawnym służącym zabezpieczaniu roszczeń, szczególnie jeżeli badać tę funkcję w odniesieniu do ubezpieczeń osobowych. W odróżnieniu od innych, powoływanych w kodeksie cywilnym instytucji, ustawodawca w żadnym z przepisów ogólnych ani przepisów Tytułu XXVII kodeksu cywilnego nie odwołuje się do takiej funkcji umowy ubezpieczenia. Nie można również zaliczyć umowy ubezpieczenia do jednego z dwóch rodzajów zabezpieczeń – ubezpieczenie trudno zakwalifikować jako zabezpieczenie rzeczowe, mało prawdopodobna jest również kwalifikacja jako zabezpieczenie osobiste. Jest to instytucja mająca na celu minimalizowanie skutków poniesionej przez podmiot tej umowy szkody lub zwiększonych potrzeb.[84] Mimo to, niektórzy autorzy podnoszą fakt znacznego podobieństwa umowy ubezpieczenia do innych instytucji gwarancyjnych o charakterze osobistym np. gwarancji bankowej czy ubezpieczeniowej wskazując nawet, iż umowa ubezpieczenia kredytu może być alternatywą dla powołanych instytucji.

Ubezpieczenia majątkowe mogą faktycznie stanowić pewne ułatwienie w dochodzeniu roszczeń np. z tytułu spłaty kredytu, a więc w pewnych przypadkach, można je uznać za sposób zabezpieczenia spłaty wierzytelności. Warto jednak zwrócić uwagę, w kontekście umów ubezpieczenia zawieranych w związku z umowami kredytu, iż najczęściej zawierane obecnie umowy to nie umowy ubezpieczenia kredytu (określone w załączniku do ust. o działalności ubezpieczeniowej w Dziale II, pkt 14), lecz inne ubezpieczenia majątkowe a nawet osobowe. Nieprawidłowym jest, jak się wydaje, określanie mianem zabezpieczenia wierzytelności, instytucji, która obejmuje zupełnie inne ryzyko niż to, którego obawia się bank. Ryzykiem banku jest bowiem niespłacenie kredytu, ubezpieczone jest zazwyczaj życie bądź zdrowie kredytobiorcy. Trudno ponadto mówić o gwarancji czy pewności wypłaty świadczenia przez zakład ubezpieczeń, bowiem pomimo, iż zajście określonego zdarzenia powoduje powstanie obowiązku zapłaty, to jednak zdarzają się sytuacje, w których pomimo zaistnienia wypadku ubezpieczeniowego, ubezpieczyciel bądź odmawia wypłaty świadczenia, bądź wypłaca świadczenie w kwocie niższej niż oczekiwana. Dodatkowo fakt, iż ubezpieczyciele najczęściej wyłączają swoją odpowiedzialność jeśli wypadek ubezpieczeniowy jest skutkiem wcześniej przebytych chorób (co z kolei wydaje się być najczęstszą przyczyną śmierci) prowadzi do realnie mniejszej ochrony banku przez brakiem spłaty zobowiązania.[85]

Zgodnie z art. 97 ust 1 prawa bankowego, bank jako wierzyciel, który ma prawo skorzystać z ustanowionego zabezpieczenia, otrzymał bardzo istotne uprawnienie a mianowicie prawo do wydania bankowego tytułu egzekucyjnego. Bankowy tytuł egzekucyjny może być podstawą egzekucji prowadzonej według przepisów kodeksu postępowania cywilnego po nadaniu mu przez sąd klauzuli wykonalności przeciwko osobie, która bezpośrednio z bankiem dokonywała czynności bankowej, ale również w stosunku do osoby, która jest dłużnikiem banku z tytułu zabezpieczenia jego wierzytelności. Szczęśliwie dla ubezpieczycieli warunkiem sine qua non jest w tym przypadku również złożenie pisemnego oświadczenia o poddaniu się egzekucji, a więc w większości przypadków bank nie będzie mógł uskutecznić swojego prawa do wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego. Jak jednak wskazano w doktrynie brak pisemnego oświadczenia o poddaniu się egzekucji nie wpływa na status określonych osób jako dłużników banku. Nie można zatem przyjąć, iż dłużnikiem banku staje się dopiero osoba, która złożyła wymagane przez art. 97 prawa bankowego oświadczenie o poddaniu się egzekucji. Dług wynika bowiem z określonego rodzaju stosunku prawnego. Dłużnikiem osobistym będzie poręczyciel, gwarant, ubezpieczyciel, cedent z umowy cesji na zabezpieczenie. Do tej pory nie są jednak znane sytuacje, w których bank żądałby od ubezpieczyciela złożenia oświadczenia o poddaniu się egzekucji.[86]

Umowa ubezpieczenia spłaty kredytu bankowego jako zabezpieczenie wierzytelności bankowych zawierana jest w tym przypadku przez bank jako ubezpieczającego i to bank jest w takiej umowie ubezpieczonym, a więc podmiotem uprawnionym do otrzymania odszkodowania w razie zajścia wypadku. Na polskim rynku finansowym możemy spotkać się z co najmniej trzema rodzajami takich umów ubezpieczenia: umową ubezpieczenia spłaty kredytu do momentu ustanowienia hipoteki (tzw. ubezpieczenia pomostowe), umową ubezpieczenia spłaty kredytu w zakresie niskiego wkładu własnego kredytobiorcy oraz umową ubezpieczenia spłaty kredytu w całym okresie kredytowania. Przedmiotem ubezpieczenia w takiej umowie jest kredyt, a ściśle rzecz biorąc, ryzyko braku spłaty kredytu przez kredytobiorcę. Są to więc ubezpieczenia określone w Dziale II pkt 14 ustawy o działalności ubezpieczeniowej (ubezpieczenia kredytu). Ochrona ubezpieczeniowa świadczona jest na rzecz banku, i to ryzyko banku jest przedmiotem ubezpieczenia. Ubezpieczenie spłaty kredytu, jako ubezpieczenie majątkowe, mające chronić interes banku w zakresie faktycznego ryzyka, jakie ten ponosi tj. ryzyka braku spłaty kredytu, z pewnością może stanowić dodatkową ochronę dla banku. Tego rodzaju ubezpieczenia mogą faktycznie „wpasować się” w definicję „zabezpieczenia”.

Problem pojawia się na tle przyjmowanych przez banki rozwiązań praktycznych. W związku z faktem, iż bank uznaje takie ubezpieczenie za zabezpieczenie kredytu, ciężar finansowy zapłaty składki z tytułu ubezpieczenia jest przerzucany na kredytobiorcę np. umową kredytu poprzez umieszczenie w niej odpowiednich zapisów mówiących o finansowaniu przez kredytobiorcę kosztów ubezpieczenia. Można podnosić argument, iż koszty ustanawiania wszelkiego rodzaju zabezpieczeń (np. hipoteki) zawsze ponosi kredytobiorca. Umowa ubezpieczenia traktowana jako zabezpieczenie kredytu, nie jest jednak konstrukcją tak jasną i oczywistą jak hipoteka. Kredytobiorca otrzymuje informację, iż jego kredyt jest ubezpieczony i dodatkowo sam ponosi koszt składki ubezpieczeniowej. Rodzi to w większości przypadków przekonanie, iż to sam kredytobiorca jest ubezpieczającym i że będzie on zwolniony z obowiązku spłaty kredytu w określonych w umowie ubezpieczenia przypadkach. Prawdopodobnie jest to nawet argument skłaniający kredytobiorców do przystąpienia do tego rodzaju ubezpieczenia. Nie wydaje się bowiem, iż kredytobiorca posiadający odpowiednią wiedzę na temat tego rodzaju ubezpieczeń, byłby równie chętny do zapłaty składki ubezpieczeniowej. W sytuacji bowiem wypłaty odszkodowania, zakład ubezpieczeń ma prawo wystąpić z regresem do osoby ponoszącej odpowiedzialność cywilną za szkodę poniesioną przez bank. Zakład ubezpieczeń na podstawie art. 828 § 1 k.c., ma więc prawo zgłoszenia się do kredytobiorcy o zwrot kwoty wypłaconej tytułem odszkodowania. Będzie to zazwyczaj kwota stanowiąca równowartość udzielonego kredytu (czasem wraz ze wszystkimi opłatami i odsetkami).[87]

1.6. Cesja zabezpieczająca

Punktem wyjścia do rozważań jest założenie, że to, czym cesja zabezpieczająca różni się od zwykłego przelewu to cel, w jakim jest dokonywana. Niezależnie od celu typowego każdej umowy przelewu, jakim jest przeniesienie wierzytelności na cesjonariusza, celem szczególnym analizowanej postaci cesji jest zapewnienie zabezpieczenia innej wierzytelności. Tak określony cel nadaje stosunkowi prawnemu, powstającemu w wyniku umowy cesji zabezpieczającej, powierniczy charakter.

W związku z tym mogą powstać wątpliwości, czy wpływ wspomnianego szczególnego celu, jaki towarzyszy cesji zabezpieczającej, jest na tyle znaczący, aby mógł wyłączyć możliwość uznania omawianej czynności za przelew. Twierdzącej odpowiedzi na to pytanie udziela J. Mojak.⁸⁸ Jego zdaniem przelew na zabezpieczenie nie może być uznany za przelew, stanowi natomiast umowę nienazwaną, do której zastosowanie mają wszystkie przepisy o przelewie (art. 509-516 KC). Natomiast zdaniem E. Łętowskiej⁸⁸ przelew na zabezpieczenie jest „normalnym przelewem”, do którego dodano fiducjarne zastrzeżenie, iż cesjonariusz o tyle tylko zaspokoi się z przelanej wierzytelności, o ile cedent nie wykona swej powinności względem niego. Z tym poglądem zdaje się zgadzać M. Pazdan⁸⁸, który stwierdza, że w wyniku każdego przelewu wierzytelność przechodzi z cedenta na cesjonariusza, a odnosi się to także do przelewu na zabezpieczenie.[88]

Odpowiedź na postawione pytanie należy rozpocząć od stwierdzenia, iż przelew jako czynność prawna o skutkach rozporządzających jest jedynie sposobem przenoszenia wierzytelności. Różnice pomiędzy poszczególnymi postaciami przelewu zachodzą natomiast jedynie na płaszczyźnie zobowiązaniowej, czyli dotyczą umów zobowiązujących do dokonania cesji, podczas gdy sam przelew jest w każdym przypadku jednakowy i jako rozporządzenie zawsze wywiera takie same skutki. Zbywca rozporządza prawem na rzecz nabywcy, a przeniesienie wierzytelności ze zbywcy na nabywcę jest zasadniczym celem i skutkiem przelewu, niezależnie od innych celów, takich jak w analizowanym przypadku zabezpieczenie innej wierzytelności. Inaczej rzecz ujmując, można stwierdzić, że skoro przelew na zabezpieczenie prowadzi do przejścia wierzytelności z cedenta na cesjonariusza oraz wywiera skutek względem dłużnika przelanej wierzytelności, to cesja zabezpieczająca stanowi po prostu pewien rodzaj przelewu. Ponadto należy zwrócić uwagę na fakt, że w rzeczywistości skutki prawne związane ze szczególnym, zabezpieczającym celem umowy cesji powstają dopiero po dokonaniu przelewu i przejściu wierzytelności z cedenta na cesjonariusza. Istnieją one zaś jedynie w sferze obligacyjnej.[89]

Przelew na zabezpieczenie, tak jak i inne postaci przelewu, może przybrać postać zarówno umowy o podwójnym skutku, czyli umowy zobowiązującej wywierającej jednocześnie skutek rozporządzający, jak i umowy czysto rozporządzającej zawartej w wykonaniu istniejącego wcześniej zobowiązania. Przepisy kodeksu cywilnego nakazują traktować jako zasadę przelew w postaci umowy zobowiązująco-rozporządzającej (art. 510 KC). Przepis ten ma jednak charakter dyspozytywny, co oznacza, że istnieje, w drodze wyjątku, możliwość wyłączenia podwójnego skutku cesji nie tylko przez szczególny przepis ustawy, ale także wolą stron. Z oczywistych względów pierwszy wyjątek nie ma praktycznie zastosowania w odniesieniu do nienormowanego przepisami przelewu na zabezpieczenie.

Poddając analizie art. 510 KC z punktu widzenia omawianego zagadnienia, należy stwierdzić, iż zobowiązanie do przelewu wierzytelności w celu zabezpieczenia będzie raczej zawsze wynikać z innej umowy zobowiązującej do przeniesienia wierzytelności niż wymienione expressis verbis w art. 510 KC. Trudno sobie bowiem wyobrazić, aby zobowiązanie do dokonania cesji powierniczej było wynikiem umowy sprzedaży, zamiany czy też darowizny.[90]

Bez względu jednak na źródło zobowiązania do dokonania cesji zabezpieczającej, dla ważności i skuteczności przelewu nie ma znaczenia, czy strony skorzystają w konkretnym przypadku z konstrukcji umowy o podwójnym skutku, czy też z odrębnej od samego zobowiązania umowy rozporządzającej. Natomiast traktowanie umowy o podwójnym skutku jako reguły znakomicie upraszcza obrót redukując, co do zasady, ilość czynności prawnych niezbędnych do przeniesienia wierzytelności. Zgodnie z brzmieniem przepisu art. 510 KC nie zmienia to jednak faktu, iż strony mogą z różnych względów postanowić o rozdzieleniu zobowiązania i rozporządzenia.[91]

Umowa cesji zabezpieczającej może być zawarta zarówno jako umowa warunkowa, jak i bezwarunkowa. W szczególności strony mogą zastrzec warunek rozwiązujący, że wierzytelność główna zostanie zaspokojona. Ziszczenie się tego warunku spowoduje, że przelana na zabezpieczenie wierzytelność powróci do majątku powierzającego.

Trzeba podkreślić, że zastrzeżenie warunku rozwiązującego jest istotnym elementem konstrukcyjnym umowy i wywiera znaczący wpływ na jej skutki prawne, w szczególności zaś na sytuację prawną cedenta i cesjonariusza. Zastrzeżenie to powoduje, że stosunki prawne pomiędzy stronami cesji zabezpieczającej należy oceniać przez pryzmat przepisów regulujących pozycję warunkowo uprawnionego. Te zaś przewidują, że interesy warunkowo uprawnionego podlegają szczególnej ochronie. Warunek rozwiązujący zawarty w umowie przelewu na zabezpieczenie modyfikuje pozycję zbywcy wierzytelności, poszerzając zakres jego uprawnień w porównaniu z tymi, jakie przysługują mu na podstawie umowy bezwarunkowej.[92]

Przelew wierzytelności, w tym także przelew wierzytelności na zabezpieczenie, jest czynnością prawną konsensualną. Innymi słowy, zawarcie umowy i jej skutek rozporządzający w postaci zmiany po stronie wierzyciela następuje, co do zasady, z chwilą złożenia zgodnych oświadczeń woli przez cedenta i cesjonariusza. Nie jest natomiast konieczne dokonanie jakiejkolwiek dodatkowej czynności faktycznej, w szczególności zaś wydanie dokumentów stwierdzających istnienie cedowanej wierzytelności.

Przelew wierzytelności w swej zwykłej postaci jest czynnością prawną o charakterze przysparzającym. W jego rezultacie wierzytelność przechodzi z majątku cedenta do majątku cesjonariusza, co powoduje, że aktywa tego ostatniego ulegają zwiększeniu. Przysporzenie następuje zawsze przynajmniej po stronie cesjonariusza, jednak w znacznej części wypadków następuje po obydwu stronach umowy. Tak jest na przykład w przypadku umowy sprzedaży czy zamiany wierzytelności.

Zwykły przelew wierzytelności może nastąpić na podstawie różnych czynności prawnych. Oznacza to, że cesja w zależności od tego, na jakiej podstawie dochodzi do skutku, może mieć zarówno odpłatny (sprzedaż, zamiana), jak i nieodpłatny charakter (darowizna). Natomiast głębszej analizy wymaga pod tym względem ocena umowy przelewu na zabezpieczenie. Jak była o tym mowa, skutkiem umowy przelewu na zabezpieczenie jest wejście przelanej wierzytelności do majątku cesjonariusza. Choć przejście tej wierzytelności z reguły nie jest definitywne i w pewnym sensie mocą  pactum fiduciae ograniczone, to jednak nie powinno budzić wątpliwości, że cesjonariusz tę wierzytelność nabywa i może nią dysponować jako wierzyciel. Uzyskanie przez niego prawa przesądza o tym, że w sensie prawnym uzyskuje on korzyść. Natomiast jego korzyścią w znaczeniu gospodarczym jest zwiększenie bezpieczeństwa udzielanego kredytu, pożyczki czy jakiejkolwiek innej transakcji handlowej. Z prawnego punktu widzenia nie jest to jednak istotne. Nawet gdyby okazało się, że zabezpieczenie jest gospodarczo niewiele warte, nie zmieni to raz przyjętej kwalifikacji prawnej.[93]

Nieco trudniejsza jest ocena tego, czy umowa przelewu na zabezpieczenie stanowi przysporzenie także dla cedenta. Wydaje się, że możliwość udzielenia odpowiedzi twierdzącej na tak postawione pytanie stoi pod dużym znakiem zapytania. Zdaniem J. Mojaka⁹⁴ na mocy przelewu na zabezpieczenie cedent niewątpliwie uzyskuje korzyść majątkową, ale jej zakres zależy od tego, czy cedent spłaci kredyt. Według cytowanego autora korzyść cedenta polega na nabyciu roszczenia o powrotny przelew wierzytelności, jeżeli kredyt zostanie spłacony. Jeśli natomiast powierzający kredytu nie spłaci, ale cesjonariusz zaspokoi się z przelanej wierzytelności, to korzyść cedenta polegała będzie na zwolnieniu się z obowiązku spłaty kredytu.[94]

W praktyce spotykane są dwie postaci przelewu na zabezpieczenie. Pierwsza, gdy cedent – dłużnik przelewa wierzytelność na zabezpieczenie swojego długu względem cesjonariusza. Druga, gdy cedentem jest osoba trzecia względem dłużnika i wierzyciela, przelewająca swoją wierzytelność na zabezpieczenie długu dłużnika. Zarówno przelew dokonywany przez dłużnika, jak i osobę trzecią może z kolei występować w dwóch wariantach:

- przelew dochodzący do skutku na mocy umowy zobowiązującej wywołującej jednocześnie skutek rozporządzający,

- przelew dochodzący do skutku w drodze umowy rozporządzającej w wykonaniu zaciągniętego wcześniej zobowiązania.

Analiza zagadnienia akcesoryjności ustanowionego zabezpieczenia do zabezpieczanej wierzytelności wydaje się zadaniem koniecznym w odniesieniu do wszystkich zabezpieczeń wierzytelności, w tym również w stosunku do cesji zabezpieczającej.

Postawiona teza dotycząca możliwej akcesoryjności przelewu zabezpieczającego zawiera skrót myślowy i wymaga uściślenia. Jak się przyjmuje, problem akcesoryjności nie może bowiem dotyczyć stosunków prawnych, a tylko praw. Zatem w rzeczywistości poszukujemy odpowiedzi na pytanie, czy przelana na zabezpieczenie wierzytelność jest akcesoryjna do wierzytelności, którą zabezpiecza. Mając świadomość powyższej zależności, w dalszych rozważaniach zamiennie używane będzie określenie akcesoryjność przelewu na zabezpieczenie.

Na wstępie należy stwierdzić, że przelew na zabezpieczenie nie występuje jako samodzielna czynność prawna i podobnie jak poręczenie zawsze sprzężony jest z jakimś innym stosunkiem zobowiązaniowym, nazywanym zobowiązaniem głównym. Przy poręczeniu zakres zabezpieczanej wierzytelności wpływa bezpośrednio, bez potrzeby dokonywania dodatkowych czynności prawnych, na zakres prawa zabezpieczającego. A prawo zabezpieczające i wierzytelność nie mogą się rozejść i istnieć samodzielnie.[95]

W tym miejscu należy udzielić odpowiedzi na pytanie, czy również, podobnie jak poręczenie, przelew fiducjarny pozostaje w zależności od zobowiązania głównego i dzieli jego losy zgodnie z zasadą  accesorium sequitur principale i czy akcesoryjność może zostać uznana za jego cechę konstrukcyjną. Rozważając zagadnienie ewentualnej akcesoryjności przelewu na zabezpieczenie, należy zwrócić szczególną uwagę na jego kilka aspektów. Analizy wymagają następujące kwestie: powstanie zobowiązania dłużnika przelanej na zabezpieczenie wierzytelności; zakres odpowiedzialności dłużnika przelanej na zabezpieczenie wierzytelności; przelew wierzytelności zabezpieczonej przelewem fiducjarnym; zarzuty przysługujące dłużnikowi wierzytelności przelanej na zabezpieczenie w związku z wierzytelnością zabezpieczoną, w szczególności zarzut jej nieistnienia, przedawnienia czy wygaśnięcia.[96]

Pamiętać przy tym należy, iż przelew na zabezpieczenie i poręczenie znacząco się różnią na kilku płaszczyznach. Przede wszystkim dłużnik przelanej wierzytelności, w przeciwieństwie do poręczyciela, nie ma nic wspólnego z zobowiązaniem zaciągniętym przez dłużnika głównego, ponieważ zaciągając swoje zobowiązanie wobec cedenta, nie może w większości przypadków przewidzieć, że ten ostatni wykorzysta przysługującą mu wierzytelność w celu zabezpieczenia. Dlatego przy przelewie na zabezpieczenie nie ma tych wątpliwości, które powstają w odniesieniu do poręczenia, a mianowicie, czy poręczyciel odpowiada za swój czy za cudzy dług. Debitor cessus odpowiada zawsze za swój dług. Co więcej, odpowiada on jedynie w granicach zaciągniętego przez siebie zobowiązania. Przy takim założeniu widać wyraźnie, że rozważanie zagadnienia akcesoryjności w kontekście postawionego pytania jest bezcelowe. Zobowiązanie dłużnika przelanej na zabezpieczenie wierzytelności powstaje niewątpliwie niezależnie od długu głównego, często nawet wcześniej niż ten dług. W tym więc punkcie nie może być mowy o akcesoryjności przelewu.[97]

1.7.                                  Przejęcie długu

Przejęcie długu jest instytucją prawa cywilnego, regulowaną przez przepisy Kodeksu cywilnego – art. 519.

Umowa przejęcia długu polega na tym, że w miejsce dotychczasowego kredytobiorcy wstępuje inny podmiot, na warunkach wynikających z umowy kredytu zawartej z pierwotnym kredytobiorcą. Kredytobiorca, w miejsce którego wstąpił inny podmiot, z chwilą wstąpienia zostaje zwolniony z długu.[98]

Nieważność umowy kredytu powoduje bezskuteczność umowy, w następstwie której nastąpiło przejęcie długu.

Umowa o przejęcie długu zawarta pomiędzy bankiem i przejmującym dług nie powoduje umorzenia długu kredytobiorcy – następuje jedynie zmiana w osobie kredytobiorcy.[99]

Umowa przejęcia długu kredytowego może zostać zawarta pomiędzy:

- bankiem i podmiotem przejmującym dług za zgodą kredytobiorcy;

- podmiotem przejmującym dług i kredytobiorcą za zgodą banku;

Oświadczenia tych podmiotów mogą być zawarte w umowie trójstronnej.

Podmiotem mogącym przejąć dług może być:

- osoba fizyczna;

- osoba prawna

albo

- jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej

Przejmującym zaś dług może być jeden bądź większa ilość podmiotów.

Umowa o przejęcie długu zawarta pomiędzy kredytobiorcą i podmiotem przejmującym dług wywołuje skutki wobec banku tylko wtedy, gdy bank wyrazi zgodę na przejęcie długu.[100]

W wyniku przejęcia długu kredytowego podmiotowi przejmującemu dług, obok nowych zarzutów, przysługują w stosunku do banku także zarzuty poprzedniego kredytobiorcy.

W przypadku, w którym okazałoby się, iż przy zawarciu umowy przejęcia długu pomiędzy kredytobiorcą a osobą trzecią (za zgodą banku), bank nie wiedział, że podmiot przejmujący dług jest niewypłacalny, umowa przejęcia długu jest z mocy prawa nieskuteczna. Oznacza to, że bank wciąż będzie mógł żądać spłaty kredytu od pierwotnego kredytobiorcy.

Jeśli przejmowana wierzytelność z tytułu kredytu była zabezpieczona poręczeniem, zastawem lub hipoteką ustanowionymi przez osobę trzecią, zabezpieczenie to wygasa z chwilą przejęcia długu, chyba że dający zabezpieczenie wyraził zgodę na dalsze trwanie zabezpieczenia. W wypadku gdy zabezpieczeniem jest hipoteka, zgoda na dalsze jej trwanie powinna być wyrażona w formie aktu notarialnego. Zgoda na dalsze trwanie zabezpieczenia wierzytelności nie jest jednak wymagana, w wypadku gdy zabezpieczającym jest kredytobiorca.[101]

Przejęcie długu następuje poprzez zawarcie umowy w formie pisemnej (pod rygorem nieważności).

Dokumentem wymaganym do ustanowienia zabezpieczenia jest umowa przejęcia długu oraz – w zależności od schematu przejęcia – zgoda kredytobiorcy lub banku na przejęcie długu. Dokument ten jest jednocześnie potwierdzeniem ustanowienia zabezpieczenia.

Umowa przejęcia długu wygasa w przypadku wstąpienia przez wierzyciela w prawa dłużnika (np. na skutek przejęcia jego majątku).

W zależności od statusu podmiotu wysuwającego roszczenia (przedsiębiorca czy konsument) – wynosi odpowiednio 3 albo 10 lat.

W przypadku przejęcia długu egzekucja prowadzona byłaby względem przejmującego dług, chyba że okazałoby się, że przy zawarciu umowy przejęcia długu pomiędzy kredytobiorcą a osobą trzecią (za zgodą banku), bank nie wiedział, że podmiot przejmujący dług jest niewypłacalny – wówczas egzekucja dotyczyłaby również pierwotnego kredytobiorcy.[102]

Skutkiem ogłoszenia upadłości przejmującego dług, co do jego zobowiązań w razie ogłoszenia upadłości obejmującej likwidację majątku będzie to, że jego zobowiązania pieniężne, co do których termin płatności świadczenia jeszcze nie nastąpił, staną się wymagalne z dniem ogłoszenia upadłości.

Przejęcie długu przez upadłego będzie bezskuteczne w stosunku do masy upadłości jeśli umowa przejęcia długu została zawarta przez upadłego w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości i jeżeli zostało dokonane nieodpłatnie albo odpłatnie, ale wartość świadczenia upadłego przejemcy przewyższa w rażącym stopniu wartość świadczenia przez niego otrzymanego lub zastrzeżonego dla upadłego lub dla osoby trzeciej. Ponadto z bezskutecznością przejęcia długu będziemy mieli do czynienia w przypadku, w którym upadły przejemca dokonał przejęcia długu odpłatnie, o ile zostało ono dokonane w terminie sześciu miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości wobec małżonka, krewnego lub powinowatego w linii prostej, krewnego lub powinowatego w linii bocznej do drugiego stopnia włącznie, wobec przysposobionego lub przysposabiającego. Zasada ta ma odpowiednie zastosowanie do przejęcia długu przez upadłego będącego spółką lub osobą prawną, dokonanego wobec jej wspólników, ich reprezentantów lub ich małżonków, jak również wobec spółek powiązanych, ich wspólników, reprezentantów lub małżonków tych osób, a także do przejęcia długu innej spółki, jeśli pozostawały ze sobą w stosunku dominacji.[103]

W razie upadłości przejmującego dług nie ma możliwości wyłączenia z masy upadłości wierzytelności wynikających z przejętego przez niego długu - wchodzą one do masy upadłości i są zaspokajane według zasad ogólnych.

1.8.                                  Przystąpienie do długu

Przystąpienie do długu jest instytucją prawa cywilnego, regulowaną przez przepisy Kodeksu cywilnego.

Umowa przystąpienia do długu polega na zyskaniu przez bank dodatkowego dłużnika obok kredytobiorcy, w stosunku do którego bank może podnosić roszczenia, jakie mu przysługują do kredytobiorcy. Przystępujący do długu odpowiada równolegle (solidarnie) za dług kredytowy z kredytobiorcą wcześniejszym.[104]

Umowa przystąpienia do długu ma charakter akcesoryjny – nieważność umowy kredytu powoduje nieważność umowy w następstwie której nastąpiło przystąpienie do długu.

Do zawarcia umowy przystąpienia do długu nie jest wymagana zgoda osób, które ewentualnie zabezpieczają zwrot kredytu. Przystąpienie do długu nie narusza dotychczasowego zakresu odpowiedzialności tych osób.

Umowa przystąpienia do długu kredytowego może zostać zawarta z:

- osobą fizyczną;

- osobą prawną

albo

- jednostką organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej.

Do długu kredytobiorcy zaś może przystąpić jeden bądź większa ilość podmiotów.

Umowa przystąpienia do długu wymaga dla swej skuteczności zgody dotychczasowego kredytobiorcy jak i zgody banku – dlatego umowa ta ma charakter co najmniej trójstronny. Zawarcie umowy przystąpienia do długu bez zgody wszystkich stron umowy kredytu należy uznać za bezskuteczne.[105]

Umowa przystąpienia do długu powinna być zawarta w takiej samej formie jak umowa kredytowa – czyli w formie pisemnej. Niedochowanie tej formy nie spowoduje nieważności umowy przystąpienia do długu, jednakże w przypadku sporu sądowego niedopuszczalne będzie powołanie świadków i przesłuchanie stron na okoliczność zawarcia umowy przystąpienia do długu.[106]

Dokumentem wymaganym do ustanowienia zabezpieczenia jest umowa przystąpienia do długu oraz zgoda wszystkich dotychczasowych kredytobiorców.

Umowa przystąpienia do długu wygasa w przypadku:

- wygaśnięcia wierzytelności kredytowej;

- wstąpienia przez wierzyciela w prawa dłużnika (np. na skutek przejęcia jego majątku).

W zależności od statusu podmiotu wysuwającego roszczenia (przedsiębiorca czy konsument) – wynosi odpowiednio 3 albo 10 lat.

Przerwanie albo zawieszenie biegu przedawnienia w stosunku do kredytobiorcy nie ma skutków w stosunku do dłużnika przystępującego do długu. Podobnie nie wywołuje skutków w stosunku do kredytobiorcy przerwanie albo zawieszenie biegu przedawnienia w stosunku do dłużnika przystępującego do długu (np. wytoczenie powództwa cywilnego tylko przeciwko kredytobiorcy o zwrot kredytu powoduje zawieszenie biegu terminu przedawnienia roszczenia o zwrot kredytu w stosunku do kredytobiorcy, ale nie w stosunku do przystępującego do długu - w stosunku do niego termin przedawnienia biegnie dalej).[107]

W przypadku zwłoki kredytobiorcy z zapłatą jakiejkolwiek kwoty, do której zapłaty kredytobiorca zobowiązany był z tytułu zawartej umowy kredytu, bank może żądać zapłaty części bądź całej wymagalnej sumy według własnego wyboru od:

- kredytobiorcy i przystępującego do długu dłużnika łącznie

albo

- od każdego z nich z osobna.

Jeżeli do długu kredytowego przystąpił więcej niż jeden podmiot, bank może według własnego wyboru żądać zapłaty od kilku z nich wraz z kredytobiorcą bądź bez niego albo od wszystkich.

Skutkiem ogłoszenia upadłości przystępującego do długu, co do jego zobowiązań w razie ogłoszenia upadłości obejmującej likwidację majątku będzie to, że jego zobowiązania pieniężne, co do których termin płatności świadczenia jeszcze nie nastąpił, staną się wymagalne z dniem ogłoszenia upadłości.[108]

Przystąpienie długu przez upadłego będzie bezskuteczne w stosunku do masy upadłości jeśli umowa przystąpienia do długu została zawarta przez upadłego w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości i jeżeli zostało dokonane nieodpłatnie albo odpłatnie, ale wartość świadczenia upadłego przystępującego przewyższa w rażącym stopniu wartość świadczenia przez niego otrzymanego lub zastrzeżonego dla upadłego lub dla osoby trzeciej. Ponadto z bezskutecznością przystąpienia do długu będziemy mieli do czynienia w przypadku, w którym przystępujący upadły dokonał przystąpienia do długu w zamian za odpłatność, o ile przystąpienie zostało dokonane w terminie sześciu miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości wobec małżonka, krewnego lub powinowatego w linii prostej, krewnego lub powinowatego w linii bocznej do drugiego stopnia włącznie, wobec przysposobionego lub przysposabiającego. Zasada ta ma odpowiednie zastosowanie do przystąpienia do długu przez upadłego będącego spółką lub osobą prawną, dokonanego wobec jej wspólników, ich reprezentantów lub ich małżonków, jak również wobec spółek powiązanych, ich wspólników, reprezentantów lub małżonków tych osób, a także do przystąpienia do długu innej spółki, jeśli pozostawały ze sobą w stosunku dominacji.[109]

W razie upadłości przystępującego do długu nie ma możliwości wyłączenia z masy upadłości wierzytelności wynikających z przystąpienia do długu – wchodzą one do masy upadłości i są zaspokajane według zasad ogólnych.

ROZDZIAŁ II: ZABEZPIECZENIA RZECZOWE

Zabezpieczenie rzeczowe  stanowi jeden z rodzajów zabezpieczenia kredytowego.  Zabezpieczenie rzeczowe ma zmniejszyć indywidualne ryzyko kredytowe. Inaczej mówiąc ma ono uniemożliwić kredytobiorcy niewywiązanie się z wynikające z zawartej z bankiem umowy o spłacie powziętego kredytu. Dzięki zabezpieczeniu rzeczowemu bank jest w stanie odzyskać należną sumę kredytową, wraz ze wszystkimi odsetkami i prowizjami.  Zabezpieczenie rzeczowe można powiedzieć ogranicza odpowiedzialność kredytobiorcy do poszczególnych składników jego majątku. Zabezpieczeniem kredytu może być nie tylko określona część dóbr kredytobiorcy, ale także dobra osoby trzeciej w postaci nieruchomości, ruchomości oraz określonych praw. Obecnie banki stosują bardzo wiele sposobów zabezpieczenia udzielanego kredytu.

2.1.   Hipoteka

Hipoteka jest ograniczonym prawem rzeczowym, którego główną funkcją jest zabezpieczenie wykonania zobowiązania pieniężnego. W polskim pra­wie została ona uregulowana w ustawie z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece.[110] Art. 65 ust. 1 tejże ustawy stanowi: „W celu zabez­pieczenia oznaczonej wierzytelności można nieruchomość obciążyć pra­wem, na mocy którego wierzyciel może dochodzić zaspokojenia z nierucho­mości bez względu na to, czyją stała się własnością, i z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela nieruchomości (hipoteka)”.

Hipoteka jest szeroko wykorzystywana nie tylko do zabezpieczenia wie­rzytelności cywilnoprawnych. Przewidują ją także przepisy gałęzi prawa in­nych niż prawo cywilne, gdzie służy zabezpieczeniu zobowiązań publiczno­prawnych.

Hipoteka ma charakter akcesoryjny i dzieli losy wierzytelności, którą zabezpiecza (trwa do czasu wygaśnięcia zabezpieczonego długu, a nieważność zobowiązania podstawowego powoduje nieważność hipoteki).[111]

Zabezpieczenie hipoteką wierzytelności banku polega na obciążeniu nieruchomości prawem, na mocy którego bank może dochodzić zaspokojenia z nieruchomości bez względu na to, czyją stała się własnością i z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela nieruchomości.[112]

Hipotekę ustanowić może również współwłaściciel nieruchomości na części ułamkowej nieruchomości, jeżeli stanowi ona udział współwłaściciela, który ustanawia hipotekę.

Hipotekę ustanowić można na:[113]

1.      nieruchomości;

2.      użytkowaniu wieczystym;

3.      własnościowym spółdzielczym prawie do lokalu mieszkalnego;

4.      spółdzielczym prawie do lokalu użytkowego;

5.      prawie do domu jednorodzinnego w spółdzielni mieszkaniowej (prawo do lokalu mieszkalnego w domu budowanym przez spółdzielnię mieszkaniową w celu przeniesienia jego własności na członka);

6.      wierzytelności zabezpieczonej hipoteką, a wyżej wymienione rzeczy/ prawa mogą należeć tak do kredytobiorcy jak i osób trzecich.

Podmiotem, na którego nieruchomości ma być ustanowiona hipoteka, może być:

1.      osoba fizyczna;

2.      osoba prawna;

3.      jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej.

Obciążenie nieruchomości, na której ustanowiono hipotekę, albo rozporządzanie nią (w tym zbycie przez jej właściciela) nie powoduje wygaśnięcia zabezpieczenia w postaci hipoteki, nie prowadzi również do pogorszenia pozycji prawnej banku zabezpieczonego tą hipoteką. W takim przypadku hipoteka obciąża nadal nieruchomość, która jest jedynie własnością innej osoby niż ta, która ustanowiła hipotekę. Wyłączenie prawa zbycia nieruchomości obciążonej hipoteką jest bezskuteczne.[114]

Hipotekę można ustanowić na zabezpieczenie wierzytelności:[115]

1.      istniejącej;

2.      przyszłej;

3.      warunkowej;

4.      bezwarunkowej;

5.      wymagalnej,

6.      niewymagalnej.

W działalności banku stosowane są następujące rodzaje hipotek:

1. hipotekę umowna (w tym umowna łączna),

2. hipoteka przymusowa

3. hipoteka morska.

Podjęcie decyzji o ustanowieniu zabezpieczenia w formie hipoteki powinno zawsze poprzedzać badanie księgi wieczystej w celu weryfikacji jej stanu prawnego. Wiarygodność odpisu z ksiąg wieczystych jest tym większa, im krótszy jest okres pomiędzy datą wystawienia odpisu i datą przedłożenia go w banku.

Hipoteka umowna służy wyłącznie zabezpieczeniu oznaczonej wierzytelności. Źródłem powstania tej hipoteki jest umowa pomiędzy bankiem a właścicielem nieruchomości.[116]

Hipotekę łączną ustanawia się w celu zabezpieczenia tej samej wierzytelności poprzez obciążenie więcej niż jednej nieruchomości. Źródłem powstania tej hipoteki jest umowa pomiędzy bankiem, a właścicielem nieruchomości. Przedmiotem obciążenia hipoteką łączną mogą być nieruchomości będące własnością tej samej osoby, jak również nieruchomości będące własnością różnych osób.[117]

Z powstaniem hipoteki łącznej (ustawowej) mamy również do czynienia, jeśli nastąpi fizyczny podział nieruchomości już obciążonej hipoteką – wówczas hipoteka obciążająca dotychczas nieruchomość, obciąża z mocy prawa wszystkie nieruchomości utworzone przez podział. Wierzyciel, któremu przysługuje hipoteka łączna, może według swego uznania żądać zaspokojenia w całości lub w części z każdej nieruchomości z osobna, z niektórych z nich lub ze wszystkich łącznie.[118]

Hipotekę przymusową ustanawia się na nieruchomości dłużnika (przeważnie kredytobiorcy lub poręczyciela), jeżeli bank posiada tytuł wykonawczy (dokument stanowiący podstawę do wszczęcia egzekucji) przeciwko niemu. Źródłem powstania hipoteki przymusowej jest żądanie wierzyciela poparte tytułem wykonawczym przeciwko dłużnikowi. Hipoteka przymusowa może być ustanowiona wbrew woli dłużnika.[119]

Hipotekę morską ustanawia się na statku wpisanym do rejestru okrętowego oraz na statku w budowie. Źródłem powstania tej hipoteki jest umowa pomiędzy bankiem a właścicielem statku. Do powstania hipoteki morskiej niezbędny jest wpis do rejestru okrętowego.[120] Hipoteka morska ustanowiona na statku obciąża jego przynależności oraz wierzytelności właściciela statku powstałe po ustanowieniu hipoteki z tytułu:[121]

a)      odszkodowania za uszkodzenie lub utratę statku (łącznie z odszkodowaniem ubezpieczeniowym);

b)      wynagrodzenia za ratownictwo (w zakresie, w jakim wyrównuje ono szkody w statku spowodowane ratownictwem, udziałem statku w awarii wspólnej);

c)      opłat za najem lub dzierżawę statku.

Hipoteka morska ustanowiona na statku w budowie obejmuje materiały, urządzenia i wyposażenie znajdujące się na terenie stoczni budującej obciążony hipoteką statek, które przez oznakowanie lub w inny sposób zostały wyraźnie zidentyfikowane jako przeznaczone do budowy lub na wyposażenie tego statku. W celu zabezpieczenia tej samej wierzytelności hipotekę morską można ustanowić na więcej niż jednym statku. Oświadczenie woli właściciela statku lub podmiotu, dla którego statek jest budowany powinno być złożone na piśmie z podpisem notarialnie poświadczonym.[122]

Każdy rodzaj hipoteki ustanawiany jest w tej samej walucie, w jakiej wyrażona jest zabezpieczana wierzytelność. Waluta tej wierzytelności nie ma wpływu na rodzaj hipoteki.

Można dokonać przelewu wierzytelności zabezpieczonej hipotecznie, ale tylko łącznie z hipoteką. Obowiązuje bowiem zasada ścisłej zależności wzajemnej (akcesoryjności) hipoteki i zabezpieczonej przez nią wierzytelności.

Jeżeli ta sama nieruchomość jest obciążona więcej niż jedną hipoteką, o ich pierwszeństwie rozstrzyga moment złożenia wniosku o wpis hipoteki do księgi wieczystej (a nie jak w przypadku zastawu rejestrowego dzień złożenia wniosku). Hipoteki wpisane na podstawie wniosków, które zostały złożone równocześnie, mają równe pierwszeństwo. W przypadku hipoteki (w przeciwieństwie do zastawu rejestrowego), można zmienić w drodze stosownej umowy (pomiędzy właścicielem nieruchomości a wierzycielami hipotecznymi) pierwszeństwo hipotek. Taka zmiana dla swej skuteczności wymaga wpisu do księgi wieczystej.[123]

Każda hipoteka ustanowiona na rzecz banku powstaje w momencie jej wpisu do księgi wieczystej. Wpis hipoteki wywołuje jednak skutek wsteczny – już z momentem złożenia wniosku, przez co wierzyciel hipoteczny uzyskuje prawo (hipotekę) niejako wstecznie – nie z momentem jej wpisu, lecz złożenia wniosku.[124]

Wniosek o wpis hipoteki może złożyć:

1.      kredytobiorca, którego kredyt ma zostać zabezpieczony hipoteką;

2.      właściciel nieruchomości;

3.      bank.

Wpis hipoteki do księgi wieczystej następuje zawsze na podstawie wniosku, do którego powinno być załączone:

a)      oświadczenie woli właściciela nieruchomości o ustanowieniu hipoteki na rzecz banku (pod rygorem nieważności w formie pisemnej),

b)      oświadczenie banku o udzieleniu kredytu zabezpieczonego hipoteką.

W przypadku hipoteki przymusowej wniosek może być złożony przez bank wbrew woli dłużnika, jednakże w takiej sytuacji wymagane jest posiadanie przez bank tytułu wykonawczego względem dłużnika.

Hipoteka może być również ustanowiona w oparciu o oświadczenie właściciela złożone w formie aktu notarialnego czy to przy okazji innej transakcji (np. sprzedaży nieruchomości), czy też osobno. Wówczas wniosek o wpis hipoteki składa notariusz.

Wniosek o wpis hipoteki, aby był w ogóle rozpatrzony przez sąd, musi być należycie opłacony. W przypadku ustanowienia hipoteki w formie aktu notarialnego opłaty pobiera notariusz.

Wpis hipoteki do księgi wieczystej następuje w trybie sądowym – poprzez wydanie przez sąd postanowienia. Postanowienie to staje się prawomocne, jeśli w terminie 14 dni nie zostanie zaskarżone przez którąkolwiek ze stron postępowania (np. kredytobiorcę, bank, właściciela nieruchomości, innych wierzycieli hipotecznych, którzy o wpisie są również powiadamiani).[125]

Oświadczenie właściciela nieruchomości o ustanowieniu hipoteki wraz z zaświadczeniem banku albo oświadczenie właściciela złożone w formie aktu notarialnego oraz wniosek do sądu wieczystoksięgowego o wpis hipoteki.

Dokumentem potwierdzający ustanowienie zabezpieczenia jest zawiadomienie sądu o wpisie hipoteki.

Treść wpisu hipotecznego wymaga zmiany w księdze wieczystej, jeśli dotyczy:[126]

1.      zmiany kwoty hipoteki, zmiany pieniądza w jakim wyrażono hipotekę (na skutek przewalutowania kredytu zabezpieczonego hipoteką);

2.      zmiany rodzaju hipoteki (na skutek zmiany rodzaju wierzytelności zabezpieczonej wyrażonej np. w wysokości albo do wysokości), przekształcenia hipoteki umownej w łączną, ewentualnie w przymusową łączną;

3.      zmiany oprocentowania kredytu (dotyczy to tylko oprocentowania stałego);

4.      zmiany terminu zapłaty wierzytelności (przedłużenie kredytu, skrócenie);

5.      zmiany zakresu obciążenia hipoteką (gdy ustanowiono na udziale);

6.      zmiany pierwszeństwa;

7.      zmiany wierzyciela;

8.      zmiany roszczeń dotyczących hipotek.

Hipoteka jest zabezpieczeniem akcesoryjnym – wygasa w przypadku:[127]

- wygaśnięcia wierzytelności, którą zabezpiecza (poprzez spłatę lub umorzenie);

- przejścia nieruchomości obciążonej hipoteką na rzecz banku;

- nieważności umowy kredytowej.

W przypadku spłaty długu wynikającego z umowy kredytu zabezpieczonej hipoteką bank jest zobowiązany, na wniosek kredytobiorcy lub osoby trzeciej, która ustanowiła hipotekę, do podjęcia czynności umożliwiających wykreślenie hipoteki, tj. wystawienia oświadczenia potwierdzającego spłatę kredytu i zawierającego zgodę banku na wykreślenie hipoteki.

Hipoteka nie ulega przedawnieniu. Przedawniają się roszczenia o odsetki zabezpieczone hipoteką – termin wynosi 3 lata.

Wierzycielowi hipotecznemu przysługuje pierwszeństwo w zaspokojeniu roszczeń z kwoty uzyskanej z egzekucji – zabezpieczenie hipoteczne ma bowiem piątą pozycję zaspokojenia:[128]

- po:

a)      kosztach egzekucji,

b)      należnościach alimentacyjnych,

c)      należnościach za pracę za okres 3 miesięcy do wysokości najniższego wynagrodzenia za pracę określonego w odrębnych przepisach oraz renty z tytułu odszkodowania za wywołanie choroby, niezdolności do pracy, kalectwa lub śmierci i kosztach zwykłego pogrzebu dłużnika,

d)      należnościach wynikających z zabezpieczenia hipoteką morską;

- na równi:

a)      z innymi należnościami zabezpieczonymi hipotecznie lub zastawem rejestrowym albo zabezpieczonymi przez wpisanie do innego rejestru (o kolejności szczegółowej decyduje moment wpisu);

- a przed:

a)      innymi należnościami za pracę,

b)      należnościami wynikającymi z zobowiązań podatkowych niezabezpieczonych hipotecznie lub zastawem rejestrowym albo zabezpieczone przez wpisanie do innego rejestru,

c)      należnościami zabezpieczonymi prawem zastawu,

d)      należnościami wierzycieli, którzy prowadzili egzekucję,

e)      innymi należnościami.

Zaspokojenie następuje w toku sądowego postępowania egzekucyjnego. Jeżeli dojdzie do spłaty należności banku w całości w toku egzekucji, bank niezwłocznie wstrzymuje prowadzone postępowanie egzekucyjne.

W przeciwieństwie do innych zabezpieczeń (także rzeczowych) hipoteka może powstać po ogłoszeniu upadłości pod warunkiem, że wniosek o jej wpis został złożony w sądzie w ciągu roku przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości dłużnika hipotecznego.[129]

Skuteczność zabezpieczenia hipoteką w postępowaniu upadłościowym zależy od tego, czy dający zabezpieczenie sam jest kredytobiorcą, czy też, ustanawiając hipotekę, czynił to na zabezpieczenie długu osoby trzeciej. W przypadku zabezpieczenia przez upadłego hipoteką własnego długu – hipoteka okaże się bezskuteczna w stosunku do masy, o ile zostanie ustanowiona na zabezpieczenie długu niewymagalnego oraz zostanie dokonana przez upadłego w terminie dwóch miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, chyba że powstanie ona po tym terminie ale jej celem będzie zabezpieczenie wierzytelności powstającej równocześnie z udzielonym zabezpieczeniem, względnie będzie stanowiła zabezpieczenie wierzytelności wynikających z terminowych operacji finansowych lub sprzedaży papierów wartościowych ze zobowiązaniem do ich odkupu. Wierzyciel hipoteczny będzie miał szanse, aby hipoteka była uznana za skuteczną mimo powyższych zastrzeżeń, jeśli w drodze procesu sądowego dowiedzie, iż w czasie jej ustanowienia nie wiedział o istnieniu podstaw do ogłoszenia upadłości dłużnika hipotecznego. W przypadku zaś, gdy hipoteka jest ustanawiana na zabezpieczenie kredytu przez osobę trzecią – zabezpieczenie takie może zostać uznane za bezskuteczne w stosunku do masy upadłości, jeżeli zostanie ustanowione na rok przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, a w związku z ustanowieniem tego zabezpieczenia upadły nie otrzymał żadnego świadczenia lub otrzymał świadczenie, które jest niewspółmiernie niskie do wartości udzielanego zabezpieczenia. Bez względu na wysokość świadczenia otrzymanego przez upadłego zostaną uznane za bezskuteczne hipoteki na zabezpieczenie długu osób trzecich, którymi są: małżonek, krewny lub powinowaty w linii prostej, krewny lub powinowaty w linii bocznej do drugiego stopnia włącznie, przysposobiony lub przysposabiający, wspólnicy spółki lub osoby prawnej, ich reprezentanci lub małżonkowie, jak również spółki powiązane, w tym pozostające w stosunku dominacji.[130]

W przypadku upadłości, wierzytelności zabezpieczone hipoteką są zaspokajane z sumy uzyskanej ze sprzedaży danej nieruchomości, a pomniejszone o koszty tej sprzedaży. Wierzytelności hipoteczne są zaspokajane w kolejności przysługującego im pierwszeństwa. Powyższe oznacza, iż wierzyciel hipoteczny ma większe szanse zaspokojenia aniżeli pozostali wierzyciele, których wierzytelności zaspokajane są z całej masy powstałej w skutek upadłości.[131]

2.2.          Zastaw zwykły

Inną z możliwości zabezpieczenia rzeczowego jest ustanowienie zastawu (zwanego potocznie również jako „zastaw zwykły”), który został uregulowany w Kodeksie cywilnym, w art. 306 i n. Zastaw jest prawem, które można ustanowić na rzeczach ruchomych lub prawach zbywalnych. Ażeby ustanowić zastaw niezbędne jest zawarcie umowy przez właściciela rzeczy z wierzycielem (bankiem) i co do zasady wydanie rzeczy wierzycielowi lub osobie trzeciej, na którą strony się zgodziły. Innymi słowy, zastaw jest umową, na podstawie której, w celu zabezpieczenia oznaczonej wierzytelności, można rzecz ruchomą obciążyć prawem, na mocy którego wierzyciel będzie mógł dochodzić zaspokojenia z rzeczy bez względu na to, czyją stała się ona własnością i z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela rzeczy, z wyjątkiem tych, którym z mocy ustawy przysługuje pierwszeństwo szczególne.[132]

Zastaw można ustanowić na:

1) rzeczach ruchomych: oznaczonych co do tożsamości lub oznaczonych co do gatunku;

2) prawach zbywalnych.

Zastaw zwykły nie może być ustanowiony na rzeczach przyszłych, tj. takich, które zastawca dopiero nabędzie lub wytworzy.

Zastaw może zabezpieczać wierzytelności przyszłe lub warunkowe (w takim przypadku należy w umowie zastawniczej określić najwyższą sumę zabezpieczenia).

Zastaw może ustanowić właściciel lub współwłaściciel rzeczy lub prawa, którym jest:

- osoba fizyczna;

- osoba prawna

- jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej.

Kodeks cywilny co do zasady nie wymaga szczególnej formy umowy zastawu jako przesłanki jej ważności. Jednak, aby zastaw był skuteczny wobec wierzycieli właściciela rzeczy, na której ustanowienie zastawu następuje (zwanym zastawcą), umowa o ustanowienie zastawu powinna być zawarta na piśmie z datą pewną. Warto przy tym dodać, że zastawcą nie musi być dłużnik.[133]

Do ustanowienia zastawu na prawie konieczne jest zawarcie umowy między zastawcą a zastawnikiem. Ponadto należy spełnić przesłanki wymagane do przeniesienia prawa będącego przedmiotem zastawu. Stosuje się odpowiednio przepisy o przeniesieniu tego prawa. Jednakże umowa o ustanowienie zastawu powinna być zawarta na piśmie z datą pewną, nawet jeśliby umowa o przeniesienie prawa nie wymagała takiej formy. Należy uważać, że jest to wymóg formy zastrzeżonej pod rygorem nieważności. Dla przykładu:  do ustanowienia  zastawu na udziale w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością wymagana jest umowa w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. Dodatkowo umowa spółki może wymagać wyrażenia przez spółkę zgody na obciążenie zastawem udziałów. Jeżeli ustanowienie zastawu na wierzytelności nie następuje przez wydanie dokumentu ani przez indos, do ustanowienia zastawu potrzebne jest pisemne zawiadomienie dłużnika wierzytelności przez zastawcę. Bez takiego powiadomienia zastaw nie będzie skuteczny względem dłużnika.[134]

Zastaw zawsze zabezpiecza oznaczoną wierzytelność. Wraz z ustanowieniem zastawu powstaje więź łącząca ten zastaw z wierzytelnością, na której zabezpieczenie został ustanowiony. Zastaw jest  zatem prawem akcesoryjnym w stosunku do wierzytelności, co oznacza, iż jego istnienie jest zależne od istnienia wierzytelności. Akcesoryjność zastawu względem wierzytelności oznacza jednocześnie, że nieważność zobowiązania, z którego wynika wierzytelność zabezpieczona zastawem, powoduje nieważność wierzytelności, a tym samym i ustanowienia zastawu.[135]

Umowne wyłączenie uprawnienia do zbycia rzeczy ruchomej albo prawa obciążonego zastawem zwykłym jest nieważne. Zbycie rzeczy ruchomej albo prawa, na którym ustanowiono zastaw zwykły, nie powoduje wygaśnięcia zabezpieczenia w postaci zastawu, jeżeli nabywca przedmiotu zastawu albo osoba, na rzecz której dokonano obciążenia tego przedmiotu o istnieniu zastawu wiedziały. Przeniesienie wierzytelności zabezpieczonej zastawem pociąga za sobą przeniesienie zastawu. W razie przeniesienia wierzytelności z wyłączeniem zastawu zastaw wygasa. Zastaw nie może być przeniesiony bez wierzytelności, którą zabezpiecza.[136]

Jeżeli zaś chodzi już o samo wykonywanie zastawu, to należy wskazać, że w przypadku, gdy rzecz będąca przedmiotem zastawu, przynosi pożytki (np. owoce, odsetki) i strony umowy nie uregulowały w umowie tej kwestii inaczej, zastawnik (wierzyciel, bank) powinien je pobierać i zaliczać na poczet zabezpieczonej wierzytelności. W takim przypadku, po wygaśnięciu zastawu, zastawnik zobowiązany jest do przedłożenia rozliczenia tych dochodów zastawcy. Zastawnik ma również obowiązek dbania o rzecz, aby nie uległa pogorszeniu. Zastaw, co wynika z jego akcesoryjności, wygasa z chwilą zaspokojenia roszczenia. Zastawnik musi wtedy wydać rzecz właścicielowi. W przypadku niewypełnienia zobowiązania, zaspokojenie zastawnika z rzeczy obciążonej zastawem, następuje według przepisów o sądowym postępowaniu egzekucyjnym.[137]

W przypadku wygaśnięcia długu zabezpieczonego zastawem bank powinien niezwłocznie zwrócić zastawcy przedmiot zastawu w zamian za pokwitowanie jego odbioru przez zastawcę, zawierające jego stwierdzenie, że nie zgłasza zastrzeżeń do stanu przedmiotu zastawu.

Zastaw wygasa w przypadku:[138]

1.      spłacenia lub umorzenia zabezpieczonego zastawem kredytu wraz z odsetkami, prowizjami i opłatami;

2.      przeniesienia wierzytelności z wyłączeniem zastawu;

3.      zwrócenia zastawcy przez bank zastawionej rzeczy;

4.      złożenia przez bank właścicielowi rzeczy oświadczenia o zrzeczeniu się zastawu, jeżeli wynika to z umowy;

5.      sprzedaży rzeczy obciążonej zastawem w toku postępowania egzekucyjnego;

6.      odnowienia kredytu (tj. sytuacji, w której kredytobiorca zobowiązuje się do spłaty kredytu, lecz na podstawie innej niż pierwotna umowa kredytowa), jeżeli zastaw był ustanowiony na rzeczy ruchomej stanowiącej własność osoby trzeciej, chyba że osoba ta wyrazi zgodę na dalsze trwanie zabezpieczenia;

7.      przejęcia długu, jeżeli kredyt był zabezpieczony zastawem ustanowionym przez osobę trzecią, chyba że osoba ta wyraża zgodę na dalsze trwanie zabezpieczenia;

8.      przejścia zastawu na właściciela rzeczy obciążonej;

9.      nabycia przez bank własności rzeczy obciążonej zastawem, chyba że wierzytelność obciążona zastawem jest obciążona prawem osoby trzeciej lub na jej rzecz zajęta,

10.  przeniesienia własności rzeczy obciążonej zastawem i wydania rzeczy nabywcy, chyba że nabywca działał w złej wierze, tj. wiedział lub z łatwością mógł się dowiedzieć, że rzecz ta jest obciążona zastawem.

Co w sytuacji, gdy zastaw zwykły powstał później niż inne prawo rzeczowe ograniczone (także inny zastaw zwykły), obciążające już rzecz? Któremu prawu będzie przysługiwało prawo pierwszeństwa? Zastaw powstały później ma pierwszeństwo przed prawem powstałym wcześniej, chyba że zastawnik działał w złej wierze. W przypadku zaspokojenia się z przedmiotu zastawu  inne prawa rzeczowe ograniczone obciążające tę rzecz wygasną. Regułę tę stosuje się także to zastawu ustawowego. Warto wspomnieć, że art. 250 Kodeksu Cywilnego dopuszcza zmianę pierwszeństwa praw rzeczowych ograniczonych (także zastawu zwykłego). Dla zmiany pierwszeństwa niezbędne jest zawarcie w tym zakresie umowy między uprawnionymi.[139]

Co do zasady zaspokojenie zastawnika z rzeczy obciążonej następuje według przepisów o sądowym postępowaniu egzekucyjnym. Wyjątki:

1) Zaspokojenie wierzytelności zabezpieczonej zastawem zwykłym przez przejęcie rzeczy na własność (art. 313 Kodeksu cywilnego).

2) Zaspokojenie się zastawnika z pożytków, jakie rzecz zastawiona przynosi (art. 319 Kodeksu cywilnego).

Umowa o przepadek stanowi wyjątek od podstawowego trybu zaspokojenia opisanego powyżej. Otóż według niej zaspokojenie zastawnika może nastąpić przez przepadek rzeczy. Jeżeli przedmiotem zastawu są rzeczy mające określoną przez zarządzenie właściwego organu państwowego cenę sztywną, można się umówić, że w razie zwłoki z zapłatą długu przypadną one w odpowiednim stosunku zastawnikowi na własność zamiast zapłaty, według ceny z dnia wymagalności wierzytelności zabezpieczonej. Zastawnik staje się właścicielem rzeczy. Umowa ta może być zawarta równocześnie z zastawniczą lub później.

Wierzycielowi, który posiada zabezpieczenie w postaci zastawu przysługuje pierwszeństwo w zaspokojeniu roszczeń z kwoty uzyskanej z egzekucji według następującej kolejności:[140]

- po:

a)      kosztach egzekucji,

b)      należnościach alimentacyjnych,

c)      należnościach za pracę za okres 3 miesięcy do wysokości najniższego wynagrodzenia

d)      za pracę określonego w odrębnych przepisach oraz renty z tytułu odszkodowania za wywołanie choroby, niezdolności do pracy, kalectwa lub śmierci i koszty zwykłego pogrzebu dłużnika,

e)      należnościach wynikających z zabezpieczenia hipoteką morską,

f)       innych należnościach zabezpieczonych hipotecznie lub zastawem rejestrowym albo

zabezpieczone przez wpisanie do innego rejestru,

g)      innymi należności za pracę,

h)      należnościach wynikających z zobowiązań podatkowych nie zabezpieczonych hipotecznie lub zastawem rejestrowym albo zabezpieczonych przez wpisanie do innego rejestru;

- na równi z:

a)      należnościami zabezpieczonymi prawem zastawu (o kolejności szczegółowej decyduje moment ustanowienia zastawu);

- a przed:

a)      należnościami wierzycieli, którzy prowadzili egzekucję

b)      innymi należnościami.

Zaspokojenie następuje w toku sądowego postępowania egzekucyjnego. Jeżeli dojdzie do spłaty należności banku w całości w toku egzekucji, bank niezwłocznie wstrzymuje prowadzone postępowanie egzekucyjne.

Zastaw nie ulega przedawnieniu. Przedawniają się roszczenia o odsetki zabezpieczone zastawem – termin 3 lata. Zastaw zabezpiecza bowiem także roszczenia o odsetki za 3 ostatnie lata przed zbyciem rzeczy w postępowaniu egzekucyjnym lub upadłościowym, przyznane koszty postępowania w wysokości nieprzekraczającej dziesiątej części kapitału oraz inne roszczenia o świadczenia uboczne, w szczególności roszczenie o odszkodowanie z powodu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania oraz o zwrot nakładów na rzecz. Przepis ma charakter względnie obowiązujący. Strony umowy zastawniczej mogą w dowolny sposób kształtować zakres zabezpieczenia wierzytelności zastawem. Co do przedmiotu zastawu - roszczenie zastawcy przeciwko zastawnikowi o naprawienie szkody z powodu pogorszenia rzeczy, jak również roszczenie zastawnika przeciwko zastawcy o zwrot nakładów na rzecz przedawniają się z upływem roku od dnia zwrotu rzeczy.[141]

Zarzuty zastawcy mogą wynikać ze stosunku prawnego wynikającego z zastawu oraz ze stosunku będącego źródłem wierzytelności zabezpieczonej zastawem. Wynika to z akcesoryjności zastawu oraz kauzalności umowy zastawu. Zastawca nie będący dłużnikiem może niezależnie od zarzutów, które mu przysługują osobiście przeciwko zastawnikowi, podnosić zarzuty, które przysługują dłużnikowi, jak również te, których dłużnik zrzekł się po ustanowieniu zastawu.[142]

Skuteczność zabezpieczenia zastawem w postępowaniu upadłościowym zależy od tego, czy zastawca sam jest kredytobiorcą, czy też ustanawiając zastaw, czynił to na zabezpieczenie długu osoby trzeciej. W przypadku zabezpieczenia przez upadłego zastawem własnego długu – zastaw okaże się bezskuteczny w stosunku do masy, o ile zostanie ustanowiony na zabezpieczenie długu niewymagalnego oraz zostanie dokonany przez upadłego w terminie sześcius miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, chyba że powstanie on po tym terminie ale jego celem będzie zabezpieczenie wierzytelności powstającej równocześnie z udzielonym zabezpieczeniem, względnie będzie stanowił zabezpieczenie wierzytelności wynikających z terminowych operacji finansowych lub sprzedaży papierów wartościowych ze zobowiązaniem do ich odkupu. Zastawnik będzie miał szanse, aby ustanowiony zastaw było uznany za skuteczny mimo powyższych zastrzeżeń, jeśli w drodze procesu sądowego dowiedzie, iż w momencie jego ustanowienia nie wiedział o istnieniu podstaw do ogłoszenia upadłości zastawcy. W przypadku zaś, gdy zastaw jest ustanawiany na zabezpieczenie kredytu zaciąganego przez osobę trzecią - zabezpieczenie takie może zostać uznane za bezskuteczne w stosunku do masy upadłości, jeżeli zostanie ustanowione na rok przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, a w związku z ustanowieniem tego zabezpieczenia upadły zastawca nie otrzymał żadnego świadczenia lub otrzymał świadczenie, które jest niewspółmiernie niskie do wartości ustanowionego zastawu. Bez względu na wysokość świadczenia otrzymanego przez upadłego zostanie uznany za bezskuteczny zastaw na zabezpieczenie długu osób trzecich, którymi są: małżonek, krewny lub powinowaty w linii prostej, krewny lub powinowaty w linii bocznej do drugiego stopnia włącznie, przysposobiony lub przysposabiający, wspólnicy spółki lub osoby prawnej, ich reprezentanci lub małżonkowie, jak również spółki powiązane, w tym pozostające w stosunku dominacji.[143]

W przypadku upadłości zastawnik korzysta z przywileju odrębności – jego wierzytelności podlegają wyłączeniu z masy upadłości. Wierzytelności zabezpieczone zastawem są wówczas zaspokajane z sumy uzyskanej ze sprzedaży danej ruchomości lub prawa, a pomniejszone o koszty tej sprzedaży. Wierzytelności zabezpieczone zastawem są zaspokajane w kolejności przysługującego im pierwszeństwa. Oznacza to, że wierzytelności zabezpieczone zastawem mają większe szanse zaspokojenia aniżeli pozostałe wierzytelności, które zaspokajane są z całej masy powstałej wskutek upadłości.[144]

2.3.   Zastaw rejestrowy

Specjalnym rodzajem zastawu jest zastaw rejestrowy, uregulowany w ustawie z dnia 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów[145] (dalej jako „ustawa o zastawie rejestrowym”). Podstawową różnicę między zastawem  a zastawem rejestrowym jest umożliwienie zastawcy podpisującemu umowę zastawu rejestrowego pozostawienie w jego posiadaniu  rzeczy  objętej zastawem. Rzecz będąca przedmiotem zastawu rejestrowego, może być również pozostawiona w posiadaniu osoby trzeciej wskazanej w umowie o ustanowienie zastawu rejestrowego, jeżeli wyraziła ona na to zgodę. Zastawca może zatem korzystać z przedmiotu zastawu rejestrowego i może również czerpać z niego pożytki.[146] Do pozostałych odmienności zaliczyć trzeba:[147]

1)      odrębność regulacji prawnej (zastaw rejestrowy jest regulowany autonomiczną ustawą);

2)      do ustanowienia zastawu rejestrowego niezbędne jest nie tylko zawarcie umowy zastawniczej, ale również wpis do rejestru zastawów, który odbywa się na podstawie wniosku;

3)      grono podmiotów, na rzecz których może być ustanowiony zastaw rejestrowy, jest znacznie węższe;

4)      istnienie możliwości ustanowienia zakazu zbywania lub obciążenia przedmiotu zastawu do czasu wygaśnięcia zastawu;

5)      istnienie możliwości umownego wyłączenia akcesoryjności zastawu rejestrowego (zastaw może istnieć, jeśli wygaśnie wierzytelność);

6)      istnienie, jeśli strony tak ustalą, większej liczby możliwości zaspokojenia z przedmiotu zastawu (nie tylko w drodze sądowego postępowania egzekucyjnego);

7)      istnienie większych szans zaspokojenia wierzytelności zabezpieczonej zastawem rejestrowym w postępowaniu egzekucyjnym;

8)      odpłatność ustanowienia zastawu rejestrowego.

Umowa ustanawiająca zastaw rejestrowy (tzw. umowa zastawnicza), musi mieć formę pisemną pod rygorem nieważności. Co więcej, zastawem rejestrowym, w odróżnieniu od zastawu uregulowanego w Kodeksie cywilnym, można zabezpieczyć jedynie wierzytelności pieniężne. Z instytucji zastawu rejestrowego mogą korzystać obecnie wszystkie podmioty. Jest to ważna zmiana, gdyż do dnia 11 stycznia 2009 r. ustawa o zastawie rejestrowym określała zamknięty katalog podmiotów, na rzecz których zastaw rejestrowy mógł zostać ustanowiony. Umowę o ustanowienie zastawu rejestrowego należy zawrzeć na piśmie pod rygorem nieważności. Gdyby została zawarta na przykład w formie ustnej, to wówczas nie będzie ważna. Aby umowa była sporządzona w sposób właściwy, należy w niej podać następujące dane: datę zawarcia, imię, nazwisko (nazwę oraz miejsce zamieszkania lub siedzibę) i adres zastawnika i zastawcy. Gdyby dłużnik nie był zastawcą, to wówczas podaje się również jego dane. Przedmiot zastawu w umowie należy określić w sposób odpowiadający jego właściwościom. Natomiast wierzytelność zabezpieczoną zastawem określa się, oznaczając jej wysokość oraz wskazując stosunek prawny, z którego ona wynika. Gdyby zaś zastawem rejestrowym zabezpieczana była wierzytelność przyszła lub warunkowa o wysokości, która jeszcze nie jest ustalona w chwili zawarcia umowy zastawniczej, to wówczas w umowie podaje się najwyższą sumę zabezpieczenia.[148]

Umowa powinna określać:[149]

a)      datę zawarcia umowy,

b)      dane zastawnika: imię, nazwisko albo nazwę, adres, albo siedzibę i adres oraz numer, pod którym zastawnik jest wpisany do określonego rejestru, np. do Krajowego Rejestru Sądowego,

c)      dane zastawcy: imię, nazwisko albo nazwę, miejsce oraz miejsce zamieszkania albo siedzibę i adres,

d)      dane tzw. osoby trzeciej. Podaje się je jedynie wówczas, gdy zastaw rejestrowy został ustanowiony na rzeczy należącej do innej osoby niż dłużnik. Tzw. osoba trzecia powinna wyrazić zgodę na to, że rzecz stanowiąca jej wartość zostaje obciążona zastawem rejestrowym. Jeżeli podpisze umowę zastawniczą, to wówczas domniemuje się, że wyraziła taką zgodę,

e)      wysokość wierzytelności oraz wskazanie, z czego ona wynika,

f)       datę zawarcia umowy, z której wynika, że wierzytelność istnieje,

g)      szczegółowe określenie przedmiotu zastawu,

h)      wartość przedmiotu, na którym został ustanowiony zastaw rejestrowy.

Oprócz wymienionych tutaj podstawowych elementów umowy zastawniczej, które nie mogą zostać pominięte w żadnej właściwie sporządzonej umowie, strony mogą wprowadzić do niej jeszcze inne dodatkowe. Strony mogą więc zamieścić w niej jeszcze takie postanowienia szczególne, które na przykład wskazują, u kogo będzie pozostawiony przedmiot zastawu, sposób dochodzenia należności z rzeczy obciążonej zastawem rejestrowym, która strona powinna złożyć wniosek o wpis do rejestru umowy, zobowiązują zastawcę, który jest właścicielem samochodu obciążonego zastawem rejestrowym do ujawnienia tego faktu w dowodzie rejestracyjnym pojazdu.[150]

Zarówno postanowienia podstawowe, jak i szczególne zawarte w umowie są bardzo istotne dla obu stron, ponieważ zabezpieczają ich interesy. W dodatku jeżeli umowa będzie przejrzysta i nie będzie budziła wątpliwości, to szybciej zostanie zarejestrowana w rejestrze zastawów. W dodatku zawarte w niej postanowienia muszą być zrozumiałe, aby wówczas, gdy już dojdzie do egzekucji zadłużenia, nie pojawiły się wątpliwości na przykład ze wskazaniem, która konkretnie rzecz lub prawo zostały objęte zastawem rejestrowym. Wystąpienie takich wątpliwości może poważnie utrudnić prowadzenie egzekucji długu.[151]

Nieprecyzyjne określenie rzeczy obciążonej zastawem może spowodować trudności z wpisaniem tego zastawu do rejestru.

Jeżeli w umowie nie zostanie określony inny sposób niż postępowanie egzekucyjne, dochodzenia roszczenia z rzeczy objętej zastawem, to wierzyciel nie będzie mógł z niego skorzystać.

Aby zastaw rejestrowy został ustanowiony, to oprócz zawarcia umowy, należy również dokonać wpisu do rejestru zastawów. Wniosek o dokonanie wpisu może złożyć zastawnik albo zastawca.[152]

Umowa zastawnicza dołączona jest do wniosku o wpis do rejestru zastawów. Oprócz niej dołącza się również oryginały wszystkich dokumentów – jeżeli składający nimi dysponuje – na potwierdzenie, że zastaw rejestrowy został ustanowiony oraz że zastawnik jest podmiotem gospodarczym. Wniosek składa się na urzędowym formularzu: należy go opłacić. Nieopłacony zostaje zwrócony.

Wzory urzędowych formularzy określił minister sprawiedliwości. Można je otrzymać bezpłatnie w sądzie gospodarczym lub ściągnąć z internetu ze strony Ministerstwa Sprawiedliwości.

Rejestr zastawów prowadzą sądy rejonowe (sądy gospodarcze). Wpisu do rejestru dokonuje ten sąd, w którym znajduje się miejsce zamieszkania (siedziba) zastawcy. Następnie ten sam sąd dokonuje dalszych wpisów dotyczących tego samego zastawu.

Rejestr zastawów jest jawny. Oznacza to, że każdy może zapoznać się z informacjami, które są w nim zawarte, i żądać wydania odpisów z rejestru. Na przykład: odpisu stanowiącego dowód wpisu, albo zaświadczenia o braku wpisu zastawcy, lub zastawcy i przedmiotu zastawu. Za wydanie odpisu i zaświadczenia należy zapłacić.

Wpisując zastaw rejestrowy podaje się między innymi: datę złożenia wniosku, imię i nazwisko (albo nazwę) zastawcy, jego adres i numer identyfikacyjny. Jeżeli dłużnik nie jest zastawcą, to dodatkowo jeszcze podaje się jego dane. Oznacza się, również przedmiot zastawu rejestrowego, wskazuje się, jaka kwota wierzytelności została w ten sposób zabezpieczona. Wpis obejmuje również określony umową zastawniczą sposób zaspokojenia zastawnika. Wpisu zastawu do rejestru sąd dokonuje, pod warunkiem że umowa jest zgodna z przepisami, a wniosek został złożony w terminie. Niezwłocznie po wydaniu postanowienia przez sąd o wpisie do rejestru wprowadzane są dane zawarte w postanowieniu sądu. Gdyby wniosek dotyczył wykreślenia zastawu z rejestru, to wówczas następuje to dopiero po uprawomocnieniu się postanowienia sądu.[153]

Strona może zaskarżyć postanowienie sądu o wpisie do rejestru zastawów, wnosząc apelację. Natomiast na postanowienia sądu niedotyczące wpisu przysługuje jej zażalenie.

Może się zdarzyć, że kredyt lub pożyczkę udziela dwóch lub kilku wierzycieli i przynajmniej jeden z nich ma prawo zabezpieczyć swoje wierzytelności zastawem rejestrowym. Ten uprawniony wierzyciel może wówczas zawrzeć umowę z pozostałymi wierzycielami, którzy upoważnią go do tego, aby zabezpieczył zastawem rejestrowym wierzytelności, które przysługują pozostałym wierzycielom, z tytułu wspólnie udzielonego kredytu lub pożyczki. W oparciu o tę umowę będzie mógł też wykonywać we własnym imieniu, ale na rachunek pozostałych wierzycieli, wszelkich praw i obowiązków zastawnika, które wynikają z umowy zastawniczej i przepisów prawa. Wierzyciel, któremu przysługują takie prawa, pełni funkcję administratora zastawu.[154]

Gdyby zastaw rejestrowy zabezpieczał wierzytelność z tytułu emisji obligacji, to wówczas mógłby zostać ustanowiony na rzecz wszystkich obligatariuszy. Nie trzeba byłoby ich wówczas imiennie wskazywać. Natomiast należałoby w takim przypadku ustanowić administratora zastawu. Nie musi on być obligatariuszem. Aby go ustanowić, należy zawrzeć umowę między nim a emitentem.[155]

Dodać należy, że ustawa o zastawie rejestrowym precyzyjnie wskazuje katalog przedmiotów, które nie mogą być przedmiotem zastawu rejestrowego (np. prawa mogące być przedmiotem hipoteki) oraz rzeczy, na których w szczególności można ustanowić zastaw rejestrowy. Do tych ostatnich należy m. in. zbiór rzeczy ruchomych lub praw, stanowiący całość gospodarczą (np. przedsiębiorstwo). Dodatkowo, zastaw rejestrowy może być ustanowiony również na rzeczy, które zastawca nabędzie dopiero w przyszłości. W tym przypadku, obciążenie zastawem rejestrowym takiego przedmiotu zastawu stanie się skuteczne dopiero z chwilą jego nabycia przez zastawcę.[156]

Zastawem rejestrowym mogą zostać obciążone rzeczy ruchome oraz prawa majątkowe, pod warunkiem że są zbywalne. Natomiast nie można go ustanowić na statkach morskich, wpisanych do rejestru okrętowego. Rzeczy, które mogą zostać obciążone takim zastawem, powinny być oznaczone co do tożsamości, albo co do gatunku. W razie obciążenia tych ostatnich w umowie zastawniczej powinna być określona ich ilość oraz wskazany sposób wyodrębnienia ich od innych rzeczy tego samego gatunku. Oprócz nich zastawem można też obciążyć zbiór rzeczy ruchomych lub praw, które stanowią całość gospodarczą. Skład tego zbioru nie musi być stały, może być zmienny. Zastaw rejestrowy może też obciążyć wierzytelność prawa na dobrach niematerialnych lub prawa z papierów wartościowych oraz prawa z niebędących papierami wartościowymi instrumentów finansowych. Może zostać ustanowiony nawet na rzeczach i prawach, które zastawca nabędzie dopiero w przyszłości. Jednakże w takim przypadku obciążenie zastawem tych rzeczy może stać się skuteczne dopiero wówczas, gdy zastawca je nabędzie.[157]

Nawet jeżeli obciążona zastawem rejestrowym rzecz zostanie przetworzona, to wówczas to obciążenie pozostanie w mocy. Gdyby zaś została połączona lub pomieszana z innymi rzeczami ruchomymi, w taki sposób, że przywrócenie stanu poprzedniego nie byłoby możliwe, albo związane z nadmiernymi trudnościami lub kosztami, to wówczas zastaw rejestrowy będzie obciążał całość rzeczy połączonych lub pomieszanych. Może się jednak zdarzyć, że kilka rzeczy, które zostały połączone lub pomieszane, zostały obciążone zastawami rejestrowymi. W takim przypadku te wszystkie zastawy pozostają w mocy i obciążają całość rzeczy połączonych lub pomieszanych.[158]

Należy wówczas ustalić, który z tych zastawów ma pierwszeństwo przed pozostałymi. Ustalając je, bierze się pod uwagę datę złożenia wniosku o wpis do rejestru zastawów. Te wnioski, które wpłynęły tego samego dnia do sądu prowadzącego rejestr, uważane są za złożone równocześnie. Obowiązuje też przy tym zasada, że powstałe później ograniczone prawo rzeczowe nie może zostać wykonane z uszczerbkiem dla ustanowionego wcześniej zastawu rejestrowego.

Może się zdarzyć, że część ruchoma, która została najpierw obciążona zastawem rejestrowym, potem stała się częścią składową nieruchomości. Zastaw rejestrowy wówczas wygaśnie. Zastawnik jednak nie straci, ponieważ może domagać się, aby właściciel nieruchomości ustanowił hipotekę na tej nieruchomości. Wysokość hipoteki nie powinna przekraczać wysokości wartości rzeczy przyłączonej. Ma prawo również wystąpić z wnioskiem do działu wieczystoksięgowego, który prowadzi księgę właściwą dla tej nieruchomości, aby wpisał do niej ostrzeżenie o wytoczonym powództwie o ustanowienie hipoteki.[159]

Zastaw rejestrowy może być też ustanowiony na pojeździe mechanicznym, który podlega rejestracji. Wtedy należy go odnotować w dowodzie rejestracyjnym pojazdu.

Rzecz obciążona zastawem nie może zostać sprzedana, wówczas gdy w umowie o ustanowienie zastawu zostało zrobione zastrzeżenie w sprawie zakazu takiego zbycia. Chodzi o zawarte w umowie zobowiązanie zastawcy względem zastawnika, że przed wygaśnięciem zastawu rejestrowego nie dokona zbycia lub obciążenia przedmiotu zastawu. Gdyby jednak wbrew zastrzeżeniu zawarł transakcję, to zbycie lub obciążenie jest ważne wówczas, gdy nabywca, albo osoba, na rzecz której dokonano obciążenia, nie wiedziała o nim w chwili zawarcia umowy, albo nie mogła się o nim dowiedzieć przy zachowaniu należytej staranności.[160]

Jednakże w razie takiej transakcji zastawnik ma prawo domagać się natychmiastowego zaspokojenia wierzytelności, która została zabezpieczona tym zastawem.

Zastaw rejestrowy, co do zasady, wygasa z chwilą zaspokojenia wierzyciela albo z upływem 20 lat od chwili wpisu do rejestru zastawów. W przypadku niewykonania zobowiązania, wierzytelność zabezpieczona zastawem rejestrowym podlega zaspokojeniu z przedmiotu tego zastawu z pierwszeństwem przed innymi wierzytelnościami, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Zaspokojenie zastawnika z przedmiotu zastawu rejestrowego następuje zaś, co do zasady, w drodze sądowego postępowaniu egzekucyjnego. W określonych przypadkach enumeratywnie wskazanych w ustawie o zastawie rejestrowym, umowa zastawnicza może jednak przewidywać, że zaspokojenie zastawnika następuje przez przejęcie przez niego na własność przedmiotu zastawu rejestrowego.[161]

Zastaw rejestrowy wygasa również, gdy przedmiot zastawu został zbyty, a nabywca nie wiedział o istnieniu zastawu w chwili wydania rzeczy, albo przejścia na niego prawa obciążonego zastawem rejestrowym. Zastaw wygasa również, wówczas gdy w takiej sytuacji nabywca przy zachowaniu należytej staranności mógł się dowiedzieć o istnieniu tego zastawu. Oprócz tych sytuacji, zbycie przedmiotu zastawu powoduje wygaśnięcie zastawów, gdy rzecz obciążona zastawem, zaliczana do zbywalnych zwykle w zakresie działalności gospodarczej zastawcy, została wydana nabywcy. Wyjątek od tej zasady ma miejsce wówczas, gdy ktoś ją nabył w celu pokrzywdzenia zastawnika.[162]

Jednak w pewnych przypadkach wierzyciel, który wierzytelność zabezpieczył zastawem rejestrowym, nie może skorzystać z prawa pierwszeństwa przed innymi zadłużeniami. Nie ma tego pierwszeństwa przed innymi wierzytelnościami, które wynikają z kosztów egzekucyjnych, należności alimentacyjnych, należności za pracę za okres nie dłużej niż 3 miesiące, rent odszkodowawczych, na przykład z tytułu niezdolności do pracy lub utraty zdrowia albo życia, a także kosztów ostatniej choroby albo pogrzebu dłużnika.[163]

Uprzywilejowaną pozycję w trakcie odzyskiwania należności wierzyciel, który ustanowił zastaw rejestrowy na rzeczy dłużnika, ma nawet wówczas, gdy ta rzecz zostanie sprzedana. W razie niezapłacenia w terminie długu, w dalszym ciągu będzie mógł egzekwować go z tej sprzedanej rzeczy, mimo że stanowi ona już własność innej osoby niż dłużnik.[164]

Gdyby jednak nabywca rzeczy obciążonej zastawem nabył ją nie wiedząc o nim, to aby wierzyciel nie mógł zaspokoić roszczeń z tej rzeczy, nabywca musi udowodnić, że działał w dobrej wierze. Powinien więc wykazać, że sprawdził w rejestrze zastawów, czy kupowana rzecz nie jest obciążona zastawem rejestrowym. Rejestr zastawów jest bowiem jawny i każdy może w nim sprawdzić, czy dana rzecz nie jest obciążona zastawem rejestrowym. Za uzyskanie takiej informacji należy jednak zapłacić.[165]

Może się bowiem zdarzyć, że wprawdzie umowa o ustanowienie zastawu rejestrowego została już zawarta, ale w rejestrze wpis o ustanowienie zastawu zostanie ujawniony dopiero po pewnym czasie. Dlatego osoba, która sprawdza, czy dana rzecz nie została obciążona zastawem rejestrowym, może nie uzyskać informacji o tym, że został już złożony wniosek o wpis zastawu do rejestru i czeka on na zarejestrowanie. Natomiast w okresie między zawarciem umowy a ujawnieniem wpisu nabywca rzeczy sprawdzał rejestr zastawów.

Zastaw rejestrowy może zostać ustanowiony bez względu na to, jak dużą wierzytelność on zabezpiecza. Przepisy nie zawierają żadnych ograniczeń odnośnie do wartości wierzytelności. Można go ustanowić przed powstaniem zadłużenia, czyli na przykład już w momencie zawarcia umowy pożyczki, a także już po powstaniu zadłużenia, czyli wówczas, gdy dłużnik powinien już zapłacić, lecz nie wywiązuje się w terminie ze swojego zobowiązania. W takim przypadku wierzyciel powinien z dłużnikiem zawrzeć kolejną umowę, określić w niej dodatkowy termin na uregulowanie należności oraz zabezpieczyć ją zastawem rejestrowym.[166]

Dla zabezpieczenia jednej, konkretnej wierzytelności zastaw rejestrowy może zostać ustanowiony nie tylko na jednej rzeczy i prawie, lecz również na jednocześnie kilku.

Wierzyciel, którego roszczenie zostało zaspokojone zastawem rejestrowym, w razie gdy dłużnik w terminie nie zapłaci, ma prawo przejąć rzecz lub prawo majątkowe na własność. Nie musi wnosić do sądu pozwu i domagać się zasądzenia roszczenia od dłużnika.

Takie uprawnienie przysługuje jednak wierzycielowi tylko wówczas, gdy rzecz (prawo majątkowe), na którym ustanowił zastaw rejestrowy, nie została już wcześniej obciążona innym zastawem. Dlatego udzielając pożyczki, która ma być takim zastawem zabezpieczona, należy zawsze sprawdzić, czy przedmiot, który ma być nim objęty, nie został już wcześniej obciążony innym zastawem rejestrowym. Pierwszeństwo zaspokojenia swojego roszczenia z danej rzeczy zawsze będzie miał ten wierzyciel, który pierwszy złożył wniosek o wpis do rejestru zastawów. Za dzień złożenia wniosku przyjmuje się dzień, w którym wpłynął on do sądu, który prowadzi rejestr zastawów.[167]

Natomiast problem z odzyskaniem długu, który został zabezpieczony zastawem rejestrowym, wierzyciel może mieć wówczas, gdy rzecz tym zastawem została obciążona przez osobę, która nie była jej właścicielem. Dlatego zawsze, zanim jeszcze zostanie zawarta umowa zastawu, należy dokładnie sprawdzić, czy obciążający rzecz zastawem jest jej właścicielem.[168]

Gdyby okazało się, że dłużnik nie był właścicielem rzeczy obciążonej zastawem, wierzyciel powinien wykazać, że godząc się na ten zastaw działał w dobrej wierze. Musi więc udowodnić, że nie wiedział, że dłużnik nie jest właścicielem rzeczy. Na przykład sprawdzał, na kogo jest zarejestrowany samochód, który miał stanowić przedmiot zastawu, a także domagał się okazania wszystkich dostępnych dokumentów.[169]

Zastaw rejestrowy może zostać przeniesiony na inny podmiot uprawniony do zabezpieczenia swoich wierzytelności tym zastawem. Takiego przeniesienia należy jednak dokonać razem z przeniesieniem wierzytelności, która byłaby zabezpieczona tym zastawem. Jest ono skuteczne od daty wpisu nabywcy do rejestru zastawów, a nie od daty złożenia wniosku o wpis.

Gdyby zaś takie przeniesienie nastąpiło na podmiot nieuprawniony do zabezpieczenia wierzytelności zastawem rejestrowym, to wówczas zastaw wygaśnie. W takim przypadku zastawnik musi złożyć niezwłocznie wniosek o wykreślenie wygasłego zastawu rejestrowego z rejestru zastawów. Odpowiada też za szkodę, która została wyrządzona zastawcy, wówczas gdyby tej formalności niezwłocznie nie dopełnił.[170]

Wygasnąć może również wierzytelność zabezpieczona zastawem rejestrowym. Łączy się to wówczas z wygaśnięciem zastawu. Strony jednak mogą umówić się w tej sprawie inaczej w umowie zastawniczej.

Zastaw wygaśnie również wówczas, gdy na wniosek zastawnika zostanie on wykreślony z rejestru zastawów.

Wierzyciel, który chce przejąć przedmiot zastawu na własność, aby odzyskać swoją należność, powinien o swoim zamiarze poinformować na piśmie osobę, która jest jego właścicielem. Dopiero po upływie 7 dni od zawiadomienia zastawcy ma prawo złożyć oświadczenie o tym, że tę rzecz przejmuje, pod warunkiem że dłużnik nie uregulował zadłużenia. Ma to miejsce z dniem zapisania instrumentów finansowych odpowiednio na rachunku papierów wartościowych lub na innym rachunku lub z dniem, w którym zastawnik złoży oświadczenie o przejęciu tego przedmiotu na własność.[171]

W razie takiego przejęcia własności zastawu wartość przejętych instrumentów finansowych powinna zostać ustalona po kursie notowań z końca dnia przejęcia, albo po kursie z końca ostatniego dnia ich notowania. Natomiast wartość rzeczy występujących powszechnie w obrocie towarowym oblicza się na podstawie średniej ceny z dnia, w którym zostały przejęte.[172]

Jeżeli zastaw rejestrowy zostanie ustanowiony na papierach wartościowych dłużnika, to wówczas należy uzyskać zgodę Komisji Papierów Wartościowych na ich przejęcie na własność. Wydając zgodę, Komisja powinna określić również warunki tego przejęcia.

Zaspokojenie wierzytelności odbywa się do wysokości wartości przedmiotu zastawu rejestrowego przejętego na własność przez zastawnika. Gdyby jednak wartość tego przedmiotu była wyższa od wysokości wierzytelności, to wówczas zastawnik powinien oddać tę nadwyżkę w ciągu 14 dni od dnia przejęcia.[173]

Innym sposobem zabezpieczenia zastawnika przewidzianym w umowie może być sprzedaż przedmiotu zastawu rejestrowego w drodze przetargu publicznego. Powinien się on odbyć w ciągu 14 dni od złożenia przez zastawnika wniosku o dokonanie sprzedaży.

Jednakże zanim zostaną podjęte czynności w celu zaspokojenia roszczeń z przedmiotu zastawu, zastawnik powinien na piśmie zawiadomić zastawcę o tym, jakie planuje podjąć działania. Z kolei zastawca w ciągu 7 dni od otrzymania zawiadomienia może wykonać następujące działania:

• zapłacić dług albo
• wystąpić do sądu z powództwem o ustalenie, że wierzytelność nie istnieje lub nie jest wymagalna w całości albo w części.

Wierzyciel może mieć podstawy do uznania, że spełnienie świadczenia jest zagrożone. Nawet jeżeli dłużnik nie jest zastawcą, to wierzyciel może wówczas domagać się od niego, aby zabezpieczył roszczenie jeszcze przed spełnieniem świadczenia.

Umowa zastawnicza może też zawierać zapis, że wierzytelność zostanie zaspokojona z dochodu, jaki przynosi przedsiębiorstwo zastawcy. Zapis taki stosuje się najczęściej wówczas, gdy przedmiot zastawu wchodzi w skład tego przedsiębiorstwa. W takim przypadku przedsiębiorstwo może zostać przejęte w zarząd, a zarządca wskazany w umowie zastawniczej. Na żądanie zastawnika może zostać ono wydzierżawione w celu zaspokojenia roszczeń wierzyciela z czynszu, pod warunkiem że zapis w tej sprawie znajduje się w umowie zastawniczej. W tej umowie można również zamieścić warunek o tym, że umowa dzierżawy może zostać zawarta po wcześniejszym wyrażeniu na nią zgody przez zastawnika.[174]

Umowa zastawnicza może też przewidywać, że wierzytelność zostanie zaspokojona w walucie obcej. Taki zapis wprowadza się do niej wówczas, gdy zastawnikiem jest bank zagraniczny. Zaspokojenie roszczeń następuje wówczas za pośrednictwem banku, wskazanego przez zastawnika, który prowadzi skup i sprzedaż walut obcych. 

Aby zabezpieczyć roszczenie wynikające z zastawu rejestrowego, bank może wystawić bankowy tytuł zabezpieczenia. Określa w nim, kto jest wierzycielem i zobowiązanym, dochodzone roszczenie, oraz sposób, w jaki zostało zabezpieczone.

Gdyby jednak w sprawie nie mógł zostać wydany bankowy tytuł egzekucyjny, to wówczas wierzyciel powinien wystąpić do sądu z wnioskiem o zabezpieczenie roszczeń. Sąd powinien ten wniosek rozpoznać w ciągu 3 dni od jego złożenia na posiedzeniu niejawnym w składzie jednego sędziego.[175]

2.4.             Blokada środków na rachunku bankowym i udzielenie

nieodwołalnego pełnomocnictwa do dysponowania rachunkiem

Do instytucji pełnomocnictwa oraz oceny blokady stosować należy przepisy Kodeksu cywilnego, choć nie mają one tam swojego faktycznego umocowania, to stanowią cywilistyczne umowy nienazwane.

Blokada środków na rachunku bankowym jest umową, na mocy której dany podmiot, w oparciu o dodatkowo udzielone bankowi nieodwołalne pełnomocnictwo, wyraża zgodę na dysponowanie środkami zgromadzonymi na rachunku stosownie do treści pełnomocnictwa. Rachunek, którego dotyczy blokada może być prowadzony także w innym banku.[176]

Umowa blokady ma charakter akcesoryjny – dzieli losy wierzytelności, którą zabezpiecza (nieważność zobowiązania podstawowego powoduje nieważność umowy blokady).[177]

Blokada wraz z pełnomocnictwem do rachunku może być ustanowiona tak przez kredytobiorcę, jak i osobę trzecią.

Podmiotami ustanawiającymi zabezpieczenie mogą być posiadacze rachunku będącymi:

- osobą fizyczną;

- osobą prawną

- jednostką organizacyjną nieposiadająca osobowości prawnej.

Umowa blokady dla swej ważności nie wymaga formy pisemnej, niemniej jednak forma ta wskazana jest ze względów dowodowych. Z zawarciem umowy nie wiążą się żadne koszty.[178]

Jedynymi dokumentami wymaganymi do ustanowienia zabezpieczenia, jak również potwierdzającymi istnienie zabezpieczenia są umowa blokady oraz udzielenie bankowi pełnomocnictwa do dysponowania środkami zgromadzonymi na rachunku.

Umowa blokady wygasa w przypadku:[179]

a)      nadejścia terminu bądź wystąpienia zdarzenia, w następstwie którego wygaśnie umowa blokady;

b)      wygaśnięcie wierzytelności, którą umowa blokady zabezpiecza;

c)      wstąpienia przez wierzyciela w prawa dłużnika (np. na skutek przejęcia jego majątku).

W przypadku blokady rachunku w innym banku – po spłacie kredytu bank zobowiązany jest do niezwłocznego przesłania bankowi, w którym prowadzony jest rachunek klienta, zgody banku na odblokowanie tego rachunku.

W przypadku blokady rachunku w banku – po spłacie kredytu bank zobowiązany jest do niezwłocznego umożliwienia korzystania z rachunku bez ograniczeń. Nadto bank zobowiązany jest umożliwić klientowi wgląd do dokumentacji dotyczącej blokady.

Przedawnienie, w zależności od konstrukcji roszczenia i od statusu podmiotu je wysuwającego (przedsiębiorca czy konsument), wynosi 3 albo 10 lat w odniesieniu do kwoty głównej, w przypadku zaś roszczenia o odsetki – zawsze 3 lata. Jeśli roszczenie związane byłoby z prowadzonym rachunkiem bankowym przedawnienie wynosi 2 lata.[180]

Egzekucja z rachunku zależy od ilości podmiotów egzekwujących i ich statusu:[181]

a)      jeśli z zablokowanego rachunku będzie chciał się zaspokoić jedynie bank - zaspokojenie następuje w drodze pozaegzekucyjnej – w przypadku niespłacenia kredytu w terminie bank jest uprawniony, zgodnie z udzielonym mu pełnomocnictwem, do dysponowania środkami pieniężnymi zgromadzonymi na zablokowanym rachunku celem zaspokojenia swoich należności;

b)      jeśli z zablokowanego rachunku będzie chciał oprócz banku zaspokoić się także inny podmiot dysponujący blokadą jak i pełnomocnictwem do rachunku – pozycja banku będzie zależała od pierwszeństwa w ustanowionej blokadzie;

c)      jeśli z zablokowanego rachunku będzie chciał oprócz banku zaspokoić się także komornik w następstwie wykonania zajęcia komorniczego innego wierzyciela – bank nie będzie uprzywilejowany, a szanse na zaspokojenia znacznie spadną, jeśli rachunek zostanie zablokowany.

W przypadku egzekucji sądowej zaspokojenie banku nastąpi w drodze sądowego postępowania egzekucyjnego z zaspokojeniem w jednej z ostatnich grup. Bank zatem nie może liczyć na szczególne traktowanie. Z tych też względów, korzystniejszym zabezpieczeniem od blokady jest:[182]

1. zastaw na prawach z wierzytelności pieniężnej wynikającej z umowy rachunku bankowego – zastaw daje uprzywilejowaną pozycję w przypadku egzekucji

2. cesja wierzytelności z rachunku bankowego – wszczęcie egzekucji dokonane po zawarciu umowy przelewu jest nieskuteczne względem banku jako nabywcy wierzytelności.

Skutkiem ogłoszenia upadłości ustanawiającego blokadę i udzielającego pełnomocnictwo co, do jego zobowiązań w razie ogłoszenia upadłości obejmującej likwidację majątku będzie to, że jego zobowiązania pieniężne, co do których termin płatności świadczenia jeszcze nie nastąpił, staną się wymagalne z dniem ogłoszenia upadłości.

Skuteczność umowy blokady będzie zależeć od tego, kiedy umowa blokady została zawarta i jaka jest wymagalność długu. Jeśli upadły zawarł umowę blokady w terminie dwóch miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie jego upadłości i dług był niewymagalny, blokada będzie bezskuteczna. Wierzyciel będzie miał jednak szanse, aby blokada była uznana za skuteczną, jeśli w procesie sądowym dowiedzie, iż w czasie zawierania umowy blokady nie wiedział o istnieniu podstaw do ogłoszenia upadłości dokonującego zabezpieczenia.[183]

Jeśli natomiast doszło do zawarcia umowy blokady przez upadłego w terminie wcześniejszym niż dwa miesiące przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie jego upadłości lub zostało ono udzielone nawet po tym terminie, ale celem było zabezpieczenie wierzytelności powstającej równocześnie z udzielonym zabezpieczeniem, względnie dotyczy ono zabezpieczenia wierzytelności wynikających z terminowych operacji finansowych lub sprzedaży papierów wartościowych ze zobowiązaniem do ich odkupu - blokada odniesie skutek w stosunku do masy upadłości ustanawiającego blokadę.[184]

W razie upadłości ustanawiającego blokadę nie ma możliwości wyłączenia z masy upadłości wierzytelności zabezpieczonych blokadą – wchodzą one do masy upadłości i są zaspokajane według zasad ogólnych.

2.5.             Przewłaszczenie na zabezpieczenie

Przewłaszczenie na zabezpieczenie wierzytelności to umowa, polegająca na tym, że dłużnik lub osoba trzecia przenosi własność rzeczy na wierzyciela, który zobowiązuje się względem zbywcy do korzystania z nabytego prawa wyłącznie w zakresie, w jakim jest to potrzebne dla zabezpieczenia wierzytelności, pozostawiając możliwość korzystania z niej przez dotychczasowego właściciela – dłużnika lub osobę trzecią.[185]

Celem umowy przewłaszczenia jest zabezpieczenie wierzytelności. Przewłaszczenie na zabezpieczenie nie zostało uregulowane w polskim prawie, poza jednym przypadkiem określonym w prawie bankowym. W obrocie prawnym ta forma zabezpieczenia funkcjonuje w oparciu o zasadę swobody umów, wykorzystując instytucje kodeksu cywilnego takie jak przeniesienie własności pod warunkiem zawieszającym lub rozwiązującym.[186] Wyjątkiem jest tu przepis art. 101 Prawa bankowego dopuszczającej taką formę zabezpieczenia wierzytelności banku poprzez przeniesienie własności rzeczy ruchomych lub papierów wartościowych.

Przewłaszczenie na zabezpieczenie ma charakter akcesoryjny – dzieli losy wierzytelności, którą zabezpiecza (trwa do czasu wygaśnięcia zabezpieczonego długu, a nieważność zobowiązania podstawowego powoduje nieważność przewłaszczenia).

Przewłaszczenie na zabezpieczenie w prawie bankowym stanowi umowę, na mocy której dłużnik celem zabezpieczenia zwrotu kredytu przenosi na rzecz banku własność rzeczy ruchomej (w praktyce są to najczęściej maszyny, urządzenia, towary przeznaczone do sprzedaży, surowce, półfabrykaty czy rzeczy o zmiennym składzie, takie jak zapasy magazynowe) pod warunkiem rozwiązującym lub zawieszającym.[187]

Warunek rozwiązujący powoduje, że w przypadku zwrotu kredytu wraz z należnościami ubocznymi, własność przeniesionej na bank ruchomości wraca z powrotem na dłużnika. Warunek zawieszający oznacza, że przeniesienie własności rzeczy ruchomej na bank następuje w momencie niespłacenia kredytu. Umowa przewłaszczenia na zabezpieczenie może zostać zawarta z kredytobiorcą jak również z osobą trzecią.

W przypadku przewłaszczenia na zabezpieczenie zbioru rzeczy o zmiennym składzie dłużnik może dokonywać sprzedaży przedmiotów tworzących ten zbiór bez konieczności uzyskiwania dla sprzedaży każdej rzeczy oddzielnej zgody banku. W miejsce sprzedanych rzeczy dłużnik jest natomiast zobowiązany wprowadzić rzeczy nowe tak, aby ich ilość i wartość nie była niższa od wartości i ilości przewłaszczonych rzeczy ustalonych w umowie przewłaszczenia na zabezpieczenie. Nowe rzeczy stają się przedmiotem przewłaszczenia z chwilą ich oznakowania w sposób określony w umowie.[188]

Zgodnie z przepisami prawa bankowego dopuszczalne jest przewłaszczenie na zabezpieczenie dla zabezpieczenia wierzytelności bankowych. Przewłaszczenie na zabezpieczenie może służyć do zabezpieczenia każdej wierzytelności banku. Mogą to być także wierzytelności niewynikające z czynności bankowych, o których mówi prawo bankowe. Chodzi tu przede wszystkim o wierzytelności pieniężne banku, skoro stan zabezpieczenia ma być utrzymany w zasadzie do czasu spłaty zadłużenia wraz z należnymi odsetkami i prowizją. Przewłaszczeniem może być zabezpieczona też np. należność wobec poręczyciela.[189]

Przewłaszczenie może obejmować stały lub zmienny zbiór rzeczy w okresie trwania zabezpieczenia. Postać dopuszczalnych zmian w zakresie przedmiotu przewłaszczenia strony powinny określić w umowie (np. zastępowanie określonych elementów zbioru elementami nowymi). Dla banku istotne znaczenie przedstawiać może stworzony zakres (wartość zabezpieczenia), a nie poszczególne rzeczy stanowiące substrat zabezpieczenia. Przewłaszczający dłużnik mógłby nadal prowadzić określoną działalność gospodarczą. Ewidencję zmian w zakresie przedmiotu przewłaszczenia (przetwarzanie i zastępowanie elementów zbioru) prowadziłby dłużnik, jeżeli umowa nie stanowiłaby inaczej. Zakres, skutki prawne zmian przedmiotu przewłaszczenia, konsekwencje prawne ewidencjonowania (lub braku ewidencjonowania) tych zmian, musiałyby być szerzej uregulowane w umowie przewłaszczenia.[190]

Zabezpieczenie w postaci umowy przewłaszczenia na zabezpieczenie może udzielić bankowi:

- osoba fizyczna;

- osoba prawna

- jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej.

Przewłaszczeniem można zabezpieczyć każdą wierzytelność banku istniejącą lub przyszłą.

Przewłaszczenie z warunkiem zawieszającym stosowane jest jako zabezpieczenie przejściowe do czasu ustanowienia zastawu rejestrowego, a także w wypadku przewłaszczenia pojazdów mechanicznych.

Na podstawie umowy przewłaszczenia na zabezpieczenie bank zazwyczaj pozostawia przewłaszczony przedmiot w posiadaniu dłużnika. Jest jednak możliwe zawarcie umowy przewłaszczenia na zabezpieczenie wraz z wydaniem przedmiotu przewłaszczenia bankowi.

Atrakcyjność przewłaszczenia wynika z łatwości jego ustanowienia oraz dogodności dla obu stron. Bank staje się bowiem właścicielem rzeczy przewłaszczonych i korzysta z ochrony prawnej przysługującej właścicielowi, a przewłaszczający zachowuje rzeczy przewłaszczone we władaniu, może swobodnie użytkować rzeczy oznaczone co do tożsamości, a rzeczy oznaczone co do gatunku może zbywać, zastępując je innymi. Atrakcyjność przewłaszczenia dla banku wynika również z możliwości bezegzekucyjnego zaspokojenia z przedmiotu przewłaszczenia.[191]

Zasadnicza różnica między przewłaszczeniem na zabezpieczenie a hipoteką i zastawem polega na sposobie zaspokojenia wierzyciela z przedmiotu zabezpieczenia. W przypadku przewłaszczenia na zabezpieczenie wierzyciel może dokonać sprzedaży przewłaszczonej rzeczy z pominięciem sądowego postępowania egzekucyjnego. W takim przypadku wierzyciel z uzyskanej ceny dokonuje jej zaliczenia na poczet zabezpieczonej wierzytelności. Wierzyciel ma również możliwość zaspokoić swoją wierzytelność poprzez oddanie przewłaszczonej rzeczy do odpłatnego używania osobie trzeciej i zaspokojenia się z pożytków jakie przynosi rzecz, a także przez zachowanie rzeczy i zarachowanie jej wartości na poczet wierzytelności. Sposób zabezpieczenia wierzytelności powinien być określony na zasadzie swobody umów. To strony umowy przewłaszczenia na zabezpieczenie winny w umowie określić, w jaki sposób ma być zaspokojona wierzytelność z przewłaszczonej rzeczy. Należy przyznać, że przewłaszczenie na zabezpieczenie, w odróżnieniu od hipoteki i zastawu, nie wymaga od wierzyciela uzyskania tytułu wykonawczego, ani egzekwowania wierzytelności na drodze postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez komornika sądowego. Jest to niewątpliwie spore uproszczenie w ewentualnej procedurze realizacji zabezpieczenia dla zaspokojenia wierzytelności.[192]

Umowa przewłaszczenia wygasa w przypadku:

- ziszczenia się warunku określonego umową, który spowoduje automatyczne zwrotne przeniesienie własności rzeczy ruchomej na dającego zabezpieczenie;

- wstąpienia przez wierzyciela w prawa dłużnika (np. na skutek przejęcia jego majątku).

W zależności od konstrukcji roszczenia i od statusu podmiotu je wysuwającego (przedsiębiorca czy konsument) przedawnienie wynosi 3 albo 10 lat.[193]

Skutkiem ogłoszenia upadłości przewłaszczającego, co do jego zobowiązań w razie ogłoszenia upadłości obejmującej likwidację majątku będzie to, że jego zobowiązania majątkowe niepieniężne zmieniają się z dniem ogłoszenia upadłości na zobowiązania pieniężne i z tym dniem stają się płatne, chociażby termin ich wykonania jeszcze nie nastąpił.

Ochrona wierzyciela, który jest stroną umowy przewłaszczenia na zabezpieczenie, zależeć będzie od tego, czy umowa przewłaszczenia ma formę pisemną i została opatrzona tzw. datą pewną (urzędowym poświadczeniem daty). Jeśli zaś umowa przewłaszczenia nie spełni tych wymogów, nie będzie nieważna, lecz z mocy ustawy skutek przewłaszczenia po prostu nie nastąpi, a przedmiot przewłaszczenia nie będzie chroniony i co najwyżej wejdzie do masy upadłości, z której będą zaspokajali się wszyscy wierzyciele, o ile zostaną spełnione warunki określone poniżej.[194]

Skuteczność przewłaszczenia będzie zależeć od tego, kiedy umowa przewłaszczenia została zawarta i jaka jest wymagalność długu. Jeśli upadły zawarł umowę przewłaszczenia w terminie dwóch miesięcy przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie jego upadłości i dług był niewymagalny, przewłaszczenie to będzie bezskuteczne. Wierzyciel będzie miał jednak szanse, aby przewłaszczenie było uznane za skuteczne, jeśli w procesie sądowym dowiedzie, iż w czasie zawierania umowy przewłaszczenia nie wiedział o istnieniu podstaw do ogłoszenia upadłości przewłaszczającego.[195]

Jeśli natomiast doszło do zawarcia umowy przewłaszczenia przez upadłego w terminie wcześniejszym niż dwa miesiące przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie jego upadłości lub zostało ono udzielone nawet po tym terminie, ale celem było zabezpieczenie wierzytelności powstającej równocześnie z udzielonym zabezpieczeniem, względnie dotyczy ono zabezpieczenia wierzytelności wynikających z terminowych operacji finansowych lub sprzedaży papierów wartościowych ze zobowiązaniem do ich odkupu – przewłaszczenie  odniesie skutek w stosunku do masy upadłości przewłaszczającego.[196]

2.6.             Kaucja

Kaucja pieniężna dosyć często występuje w obrocie prawnym z udziałem banków. Jest to prosty i łatwy sposób zabezpieczenia wierzytelności. Kaucję pieniężną na rzecz banku przewiduje art. 102 Prawa bankowego.

Kaucja polega na tym, że w celu zabezpieczenia wierzytelności banku, dłużnik  lub  osoba trzecia (dawca zabezpieczenia) przenosi określoną  kwotę pieniężną  na bank. Przedmiotem kaucji bankowej mogą być zatem tylko  pieniądze. Kaucję taką  można ustanowić w złotych lub innej walucie. Co istotne, w wyniku ustanowienia kaucji, bank staje się właścicielem środków pieniężnych, które na nią się składają. Kaucja może zabezpieczać wierzytelności pieniężne banku, w tym przyszłe, czyli nieistniejące jeszcze w momencie jej ustanowienia, np. kredyt, który ma być dopiero udzielony.[197]

Bank jest zobowiązany do zwrotu pieniędzy kaucjodawcy po  spłacie całego zabezpieczonego długu, czyli kwoty głównej wraz należnymi odsetkami i prowizją czy innymi kosztami.

Kaucję pieniężną na rzecz banku może ustanowić zarówno dłużnik banku, czyli osoba zaciągająca dług w banku – dłużnik osobisty, jak również osoba trzecia, która nie jest dłużnikiem osobistym. Do ustanowienia kaucji wymagane jest:

2. zawarcie umowy między bankiem a kaucjodawcą, oraz
3. wpłacenie pieniędzy na rachunek banku.

Przy czym, jeżeli pieniądze mające stanowić kaucję znajdują się już w dyspozycji banku, ponieważ są zgromadzone na rachunku kaucjodawcy otwartym w tym banku, to do ustanowienia kaucji wystarczy zawrzeć samą umowę, która ma się do nich odnosić.  

Zawierając umowę kaucji, strony mogą postanowić, że środki pieniężne będą oprocentowane, zgodnie z ustaloną stopą procentową. W praktyce z reguły tak się dzieje. Strony w umowie kaucji mogą również ustalić, co będzie działo się z odsetkami naliczonymi na tej podstawie, czy będą pobierane przez bank i doliczane do kwoty kaucji, czy może przekazywane kaucjodawcy. W większości umów kaucji stosuje się ten pierwszy wariant.[198]

Gdy przedmiotem kaucji ma być kwota pieniężna wyrażona w innej walucie niż waluta zabezpieczonej wierzytelności (np. kaucja w euro a kredyt w złotych) to strony powinny zapisać także w umowie, po jakim kursie nastąpi ewentualne przeliczenie kwoty kaucji i zaliczenie jej na spłatę długu.[199]

Jeżeli dłużnik na spłacił  zadłużenia  to bank może ostatecznie przejąć na własność pieniądze stanowiące kaucję zaliczając je na spłatę długu. Może to zrobić w wysokości odpowiadającej niespłaconej kwocie głównej długu wraz z odsetkami i innymi kosztami banku. Jeśli kaucja była ustanowiona przez osobę trzecią, nie będącą dłużnikiem osobistym banku, to w sytuacji, gdy została ona zaliczona na spłatę długu, osoba ta może żądać od dłużnika zwrotu kwoty przejętej przez bank.

Odrębnego zasygnalizowania wymaga sprawa kaucji w przypadku, gdy dochodzi do upadłości likwidacyjnej podmiotu, który ją ustanowił. Środki pieniężne zostały wszakże przeniesione z jego majątku na własność banku, ale w ściśle określonym celu tj. jako zabezpieczenie wierzytelności. Zgodnie z ogólną zasadą przyjętą w prawie upadłościowym i naprawczym, składniki mienia, które nie należą do majątku upadłego dłużnika wyłącza się z  masy upadłości.  Zasady tej nie stosuje się do rzeczy, wierzytelności i innych praw majątkowych przeniesionych przez upadłego na wierzyciela w celu zabezpieczenia wierzytelności. Czyli pieniądze stanowiące kaucję, ustanowioną w celu zabezpieczenia wierzytelności banku nie będą wyłączone z masy upadłości.[200]

Do środków pieniężnych objętych kaucją  oraz wierzytelności banku w ten sposób zabezpieczonej, odpowiednie zastosowanie znajdą przepisy prawa upadłościowego i naprawczego dotyczące zastawu i wierzytelności zabezpieczonych zastawem. Ogólnie rzecz ujmując, sprowadza się do tego, że bank w postępowaniu upadłościowym może zaspokoić się z kaucji w taki sam sposób jak osoba, która posiadałaby zastaw ustanowiony przez upadłego. Bank nie może żądać wyłączenia pieniędzy objętych kaucją z masy upadłości, ale sumy uzyskane z likwidacji kaucji przeznaczone powinny być na zaspokojenie wierzytelności banku z uwzględnieniem przepisów tej ustawy. Kwoty pozostałe po zaspokojeniu banku z kaucji wchodzą do funduszów masy upadłości.[201]

Należy jednak pamiętać o jednej ważnej rzeczy. Otóż, zgodnie z art. 84 ust. 2 prawa upadłościowego, umowa kaucji pieniężnej na rzecz banku będzie skuteczna wobec masy upadłości, jeżeli została zawarta w formie pisemnej z datą pewną. Zatem, jeżeli po upadłości kaucjodawcy, bank chciałby skorzystać z powyższego przywileju, to umowa kaucji powinna mieć datę pewną. W przypadku niezachowania tego wymogu, umowa kaucji uważana będzie za nieskuteczną w stosunku do masy upadłości.

W przypadku banków sprawa jest jednak o tyle ułatwiona, że zgodnie z art. 95 ust. 2 Prawa bankowego datę pewną posiadają m.in. czynności zabezpieczające wierzytelności banku, stwierdzone dokumentami bankowymi. Czynność taka ma datę pewną od daty dokumentu bankowego. Dokumentami takimi mogą być księgi rachunkowe banków i sporządzone na ich podstawie wyciągi, inne oświadczenia podpisane przez osoby upoważnione do składania oświadczeń w zakresie praw i obowiązków majątkowych banków i opatrzone pieczęcią banku, jak również sporządzone w ten sposób pokwitowania odbioru należności.

ZAKOŃCZENIE

Zgodnie z art. 93 ust. 1 prawa bankowego (zawartym w rozdziale 8 ustawy, zatytułowanym: „Szczególne obowiązki i uprawnienia banków”) w celu zabezpieczenia wierzytelności, które wynikają z czynności bankowych, bank może żądać zabezpieczenia przewidzianego w Kodeksie cywilnym i Prawie wekslowym oraz zwyczajami przyjętymi w obrocie krajowym i zagranicznym. Może pojawić się pytanie, czy zabezpieczanie wierzytelności jest szczególnym obowiązkiem czy szczególnym uprawnieniem banku. Wydaje się, iż odpowiedź nie może być jednolita, a wynika to głównie ze złożoności materii zawartej w omawianej ustawie i pomieszaniu w niej różnych metod regulacji prawnej. Z punktu widzenia systematyki źródeł prawa, prawo bankowe należy do ustaw o charakterze kompleksowym. W ustawie tej znajdujemy przepisy należące do różnych gałęzi prawa (administracyjnego, cywilnego, karnego) i różne metody regulacji prawnej (publicznoprawna – władcza i prywatnoprawna – niewładcza).

Należy sądzić, że wyrażony w art. 69, 70, 78 i 133 prawa bankowego obowiązek stosowania zabezpieczenia kredytów i pożyczek jest obowiązkiem o charakterze publicznoprawnym. Został on nałożony na banki ze względu na potrzebę ochrony depozytów przed nierozważnym lub ryzykownym inwestowaniem ich przez banki w ramach prowadzonej przez nie działalności kredytowej. W interesie deponentów, jak również w celu zapewnienia bezpieczeństwa systemu bankowego, sposób realizacji tego obowiązku podlega kontroli ze strony nadzoru bankowego. Na tle wskazanych przepisów nie można jednak formułować restrykcyjnej zasady, iż każdy kredyt lub pożyczka bankowa musi mieć prawne zabezpieczenie. Brak zabezpieczenia nie prowadzi też do nieważności zawartej umowy kredytowej. Może być natomiast przyczyną podjęcia wobec banku określonych środków dyscyplinujących lub sankcyjnych ze strony organów nadzoru bankowego.

Nieuzasadnione byłoby również twierdzenie, że szczególnym przywilejem banków jest ich uprawnienie do stosowania takich form zabezpieczenia, jak przewłaszczenie na zabezpieczenie oraz przelew środków pieniężnych z rachunku bankowego. Ocenę taką należy przyjąć, mimo iż stosowne przepisy odnoszące się do tych zabezpieczeń zostały zamieszczone w rozdziale 8 Prawa bankowego. Dopuszczalność tego typu zabezpieczeń wynika wprost z zasady swobody umów (art. 353¹ k.c.). Dotyczy ona zatem wszystkich podmiotów prawa cywilnego i nie wymaga dodatkowego potwierdzenia w ustawach szczególnych. Warto przy tym zauważyć, że właśnie w oparciu o tę zasadę banki szeroko wykorzystywały wymienione formy zabezpieczenia zanim w prawie bankowym poświęcono im jakąkolwiek regulację prawną. Ponadto nietrafny byłby pogląd, że przepisy art. 101 i 102 prawa bankowego wprowadzają do systemu prawnego wyjątek na rzecz banków od jakiegoś generalnego zakazu stosowania tego rodzaju zabezpieczeń w obrocie. Takiego bowiem zakazu żaden przepis prawa pozytywnego nie formułuje. Nieuprawnione byłoby również wyprowadzanie takiego zakazu z treści art. 101 i 102 w trybie interpretacji a contrario. Przytoczone przepisy należy odczytywać wyłącznie jako egzemplifikację zasady swobody umów w zakresie prawnych zabezpieczeń wierzytelności, a nie jako wyjątek od rzekomego zakazu stosowania pewnych form zabezpieczeń. Można również zgodzić się z oceną Sądu Najwyższego, wyrażoną w uzasadnieniu uchwały z dnia 24 października 2001 r. (sygn. III CZP 58/01)[202],  że celem tych przepisów było jedynie wskazanie praktyce bankowej możliwości kształtowania najbardziej pewnych i skutecznych prawnie modeli (wariantów) instytucji przewłaszczenia. Zupełnie inną kwestią jest natomiast to, czy taka przykładowa i szczątkowa regulacja zabezpieczeń wierzytelności w Prawie bankowym jest w ogóle potrzebna.

Mając powyższe na uwadze, należy podzielić stanowisko Sądu Najwyższego, zajęte we wspomnianej już uchwale z 24 października 2001 r., że art. 101 nie ogranicza przewłaszczenia jako formy zabezpieczenia rzeczowego jedynie do obrotu bankowego, jak również, że dopuszczalna jest nawet umowa o przeniesienie własności nieruchomości na zabezpieczenie wierzytelności czy też umowa „przewłaszczenia” udziałów we współwłasności rzeczy ruchomych, mimo iż art. 101 prawa bankowego wprost o takiej możliwości nie wspomina. Ponieważ jednak ze wszystkich tych zabezpieczeń prawnych można korzystać także w obrocie pozabankowym, dlatego nieuzasadnione byłoby traktowanie takich uprawnień banków jako jakiegoś szczególnego ich uprawnienia (przywileju).

W nawiązaniu do powyższego, zauważyć należy, iż opisany w niniejszej pracy katalog prawnych form zabezpieczania wierzytelności bankowych nie stanowi katalogu zamkniętego. Trudno jednocześnie stwierdzić, czy zbudowanie takiego katalogu jest w ogóle możliwe. Niemniej, w pracy starano się wybrać i opisać zabezpieczenia najbardziej typowe i najczęściej wykorzystywane w praktyce bankowej, jednakże raz jeszcze należy podkreślić, iż zgodnie z cywilistyczną zasadą swobody umów budowa numerus clausus prawnych form zabezpieczania wierzytelności bankowych zdaje się być awykonalna.

BIBLIOGRAFIA

1)      Araszkiewicz M., Prawo rzeczowe. Repetytorium, Warszawa 2010.

2)      Bączyk M., glosa do uchwały SN z 5 maja 1993 r., III CZP 54/93, Pr. Bank. 1994, nr 4.

3)      Bieniek G., Komentarz do kodeksu cywilnego. Część trzecia. Zobowiązania. Tom II, Warszawa 2009.

4)    Chróścicki A., Umowa ubezpieczenia po nowelizacji kodeksu cywilnego. Komentarz, Warszawa 2008.

5)      Ciepiela I., Czynności bankowe jako przedmiot działalności banków, Warszawa 2010.

6)      Ciszewski J., Polskie prawo handlowe, Warszawa 2009.

7)      Czachórski W., Zobowiązania-zarys wykładu, Warszawa 2009.

8)      Czaja J., Komentarz do ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, Gdańsk 2008.

9)      Fojcik-Mastalska E., Prawo Bankowe. Komentarz, Warszawa 2002.

10)  Gniewek E., Prawo rzeczowe, Warszawa 2012.

11)  Góral L., Polskie prawo bankowe, Warszawa 2006.

12)  Heropolitańska I., Prawne zabezpieczenie wierzytelności, Warszawa 2006.

13)  Heropolitańska I., Prawo wekslowe. Komentarz, Warszawa 2011.

14)  Heropolitańska I., Weksel w obrocie gospodarczym, Lublin 1999.

15)  Ignatowicz J., Stefaniuk K., Prawo rzeczowe, Warszawa 2004.

16)  Janiak A., Czynności bankowe w prawie polskim, Warszawa 2010.

17)  Kidyba A., Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania. Część szczególna, Warszawa 2010.

18)  Kidyba A., Prawo handlowe, Warszawa 2012.

19)  Koleśnik J.,  Zabezpieczenia w bankowości - aspekty prawne i wymogi regulacyjne, Warszawa 2009.

20)  Machnikowski P., Prawo wekslowe, Warszawa 2009.

21)  Majchrzycka – Guzowska A., Finanse i prawo finansowe, Warszawa 2011.

22)  Mojak J., Jakubecki A., Niezbecka E., Prawne zabezpieczenie wierzytelności bankowych, Kraków 2000.

23)  Mroczkowski R., Weksel w praktyce. Od wystawienia do egzekucji., Warszawa 2008.

24)  Niezbecka E., Mojak J., Ustawa o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów. Komentarz, Lublin 2007.

25)  Nowak-Far A., Finanse publiczne i prawo finansowe, Warszawa 2011.

26)  Ofiarski Z., Prawo bankowe, Warszawa 2011.

27)  Panowicz-Lipska J., System prawa prywatnego. Tom 8. Prawo zobowiązań – część szczegółowa, Warszawa 2004.

28)  Radwański Z., Zobowiązania. Część szczegółowa, Warszawa 2010.

29)  Rajchel A., Zastaw rejestrowy jako rzeczowe zabezpieczenie kredytu bankowego, Kraków 2001.

30)  Rajski J., System prawa prywatnego. Tom 7. Prawo zobowiązań – część szczegółowa, Warszawa 2004.

31)  Rudnicki S., Hipoteka jako zabezpieczenie wierzytelności, Warszawa 2003.

32)  Rudnicki S., Komentarz do ustawy o księgach wieczystych i hipotece, Warszawa 2000.

33)  Rudnicki S., O umowie gwarancyjnej, PPH 1993, nr 12.

34)  Rychter A., Czy bank jest zobowiązany poinformować poręczyciela o wypowiedzeniu umowy kredytowej?, Pr. Bank. 2006, nr 2.

35)  Rytwińska M., Przelew wierzytelności na zabezpieczenie, Warszawa 2011.

36)  Sikorski G., Funkcja, podstawa prawna i rodzaje zabezpieczeń wierzytelności bankowych w prawie polskim, Przegląd Prawa Handlowego 1997, nr 9.

37)  Strus Z., Strus-Wołos M., Ustawa o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów. Komentarz, Warszawa 2009.

38)  Swaczyna B., Hipoteka umowna, Warszawa 2006.

39)  Szpunar A., glosa do wyroku SA w Warszawie z 11 grudnia 1996 r., I ACr 985/96, OSP 1998, z. 2, poz. 38.

40)  Szpunar A., Poręczenie wekslowe, PiP 1992, Nr 6.

41)  Szpunar A., Zabezpieczenia osobiste wierzytelności, KPP 1992, z. 1-4.

42)  Szpunar A., Zabezpieczenia osobiste wierzytelności, Sopot 1997.

43)  Szpunar, Uwagi o realizacji odpowiedzialności poręczyciela, Rejent 1996, nr 11.

44)  Tracz G., Zoll F., Przewłaszczenie na zabezpieczenie: praktyka, konstrukcja, dopuszczalność, przedmiot, Warszawa 2006.

45)  Trocka-Sosińska R., Prawne formy zabezpieczenia kredytów: blokada rachunku bankowego, pełnomocnictwo do dysponowania rachunkiem, cesja praw z umowy rachunku, kaucja, Monitor Prawniczy 1995, nr 12.

46)  Wdowczyk A., Poręczenie wekslowe jako dodatkowe zabezpieczenie zobowiązań pieniężnych, Monitor Prawniczy 2004, nr 3.

47)  Włodyka Z., Ubezpieczenia w praktyce bankowej, Pr. Bank. 2011, nr 2.

48)  Zoll F., Prawo bankowe. Komentarz, Warszawa 2005.

AKTY PRAWNE (W PORZĄDKU CHRONOLOGICZNYM)

1. Ustawa z dnia 28 kwietnia 1936 r. - Prawo wekslowe (Dz. U. z 1936 r., Nr 37, poz. 282).
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz. U. z 1964 r., Nr 16, poz. 93).
3. Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 1982 r., Nr 19, poz. 147).
4. Ustawa z 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (Dz. U. z 1992 r., Nr 21, poz. 86).
5. Ustawa z dnia 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (Dz. U. z 1996 r., Nr 149, poz. 703).
6. Ustawa z 8 maja 1997 r. o poręczeniach i gwarancjach udzielanych przez Skarb Państwa oraz niektóre osoby prawne (Dz. U. z 2003 r., Nr 174, poz. 1689).
7. Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (Dz. U. z 1997 r., Nr 140, poz. 939).
8. Ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz. U. z 2003 r., Nr 124, poz. 1151).
9. Ustawa z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim (Dz. U. z 2011 r., Nr 126, poz. 715).

---

[1] A. Szpunar, Zabezpieczenia osobiste wierzytelności, Sopot 1997, s. 23.

[2] J. Panowicz-Lipska, System prawa prywatnego. Tom 8. Prawo zobowiązań – część szczegółowa, Warszawa 2004, s. 405.

[3] A. Szpunar, Zabezpieczenia osobiste…, op. cit., s. 24.

[4] Z. Radwański, Zobowiązania. Część szczegółowa, Warszawa 2010, s. 295.

[5] A. Szpunar, Zabezpieczenia osobiste wierzytelności, KPP 1992, z. 1-4, s. 164.

[6] Wyrok WSA w Łodzi z 24 kwietnia 2007 r., I SA/Łd 2033/06, Rejent 2007, nr 5, s. 181.

[7] J. Panowicz-Lipska, System prawa prywatnego…, op. cit., s. 407.

[8] Tamże.

[9] Z. Radwański, Zobowiązania. Część szczegółowa…, op. cit., s. 298.

[10] A. Szpunar, Zabezpieczenia osobiste…, op. cit., s. 168.

[11] Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (Dz. U. z 1997 r., Nr 140, poz. 939).

[12] J. Panowicz-Lipska, System prawa prywatnego…, op. cit., s. 461.

[13] Tamże, s. 430.

[14] J. Koleśnik,  Zabezpieczenia w bankowości - aspekty prawne i wymogi regulacyjne, Warszawa 2009, s. 73.

[15] Z. Radwański, Zobowiązania. Część szczegółowa…, op. cit., s. 299.

[16] J. Panowicz-Lipska, System prawa prywatnego…, op. cit., s. 466.

[17] Tamże.

[18] Wyrok SA w Gdańsku z 16 lipca 1996 r., I ACr 593/96, Wokanda 1997, nr 2, poz. 44.

[19] G. Bieniek, Komentarz do kodeksu cywilnego. Część trzecia. Zobowiązania. Tom II, Warszawa 2009, s. 498.

[20] J. Panowicz-Lipska, System prawa prywatnego…, op. cit., s. 468.

[21] Z. Radwański, Zobowiązania. Część szczegółowa…, op. cit., s. 299.

[22] Wyrok SA w Warszawie z 6 kwietnia 2006 r., I ACa 1116/05, Apel. W-wa 2007, nr 2, poz. 14.

[23] Wyrok SA w Warszawie z 24 listopada 1995 r., I ACr 895/95, Wokanda 1996, nr 7, poz. 46.

[24] Wyrok SA w Warszawie z 6 września 2005 r., VI ACa 366/05, OSA 2006, z. 5, poz. 15.

[25] A. Kidyba, Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania. Część szczególna, Warszawa 2010, s. 411.

[26] S. Rudnicki, O umowie gwarancyjnej, PPH 1993, nr 12, s. 1.

[27] A. Kidyba, Kodeks cywilny…, op. cit., s. 412.

[28] A. Szpunar, Uwagi o realizacji odpowiedzialności poręczyciela, Rejent 1996, nr 11, s. 9.

[29] G. Bieniek, Komentarz do kodeksu cywilnego…, op. cit., s. 500.

[30] Wyrok SN z 4 listopada 2005 r., V CK 301/05, Pr. Bank. 2007, nr 1, s. 11.

[31] A. Rychter, Czy bank jest zobowiązany poinformować poręczyciela o wypowiedzeniu umowy kredytowej?, Pr. Bank. 2006, nr 2, s. 107.

[32] Tamże.

[33] M. Bączyk, glosa do uchwały SN z 5 maja 1993 r., III CZP 54/93, Pr. Bank. 1994, nr 4, s. 79.

[34] Wyrok SA w Katowicach z 29 stycznia 2004 r., I ACa 401/03, LEX nr 175232.

[35] G. Bieniek, Komentarz do kodeksu cywilnego…, op. cit., s. 502.

[36] Wyrok SN z 22 grudnia 1997 r., III CKU 87/97, Prok. i Pr. 1998, nr 6, s. 26.

[37] Tamże.

[38] G. Bieniek, Komentarz do kodeksu cywilnego…, op. cit., s. 503.

[39] A. Szpunar, glosa do wyroku SA w Warszawie z 11 grudnia 1996 r., I ACr 985/96, OSP 1998, z. 2, poz. 38; wyrok SN z 18 listopada 2003 r., II CK 210/02, Pr. Bank. 2004, nr 3, s. 9.

[40] Tamże, s. 10.

[41] J. Panowicz-Lipska, System prawa prywatnego…, op. cit., s. 451.

[42] Tamże, s. 455.

[43] Ustawa z dnia 28 kwietnia 1936 r. - Prawo wekslowe (Dz. U. z 1936 r., Nr 37, poz. 282).

[44] A. Kidyba, Prawo handlowe, Warszawa 2012, s. 692.

[45] I. Heropolitańska, Weksel w obrocie gospodarczym, Lublin 1999, s. 107.

[46] A. Kidyba, Prawo handlowe…, op. cit., s. 693.

[47] Tamże.

[48] I. Heropolitańska, Prawo wekslowe. Komentarz, Warszawa 2011, s. 293.

[49] Tamże.

[50] Tamże, s. 294.

[51] Wyrok SN z 28 maja 1998 r., III CKN 531/97, Prawo Gospodarcze z 1999 r, nr 2, str. 11.

[52] I. Heropolitańska, Weksel w obrocie…, op. cit., s. 110.

[53] I. Heropolitańska, Prawo wekslowe…, op. cit., s. 295.

[54] Tamże, s. 189.

[55] A. Wdowczyk, Poręczenie wekslowe jako dodatkowe zabezpieczenie zobowiązań pieniężnych, Monitor Prawniczy, 3/2004, s. 56.

[56] Tamże, s. 57.

[57] I. Heropolitańska, Prawo wekslowe…, op. cit., s. 190.

[58] Tamże.

[59] Tamże, s. 191.

[60] J. Ciszewski, Polskie prawo handlowe, Warszawa 2009, s. 401.

[61] Tamże, s. 402.

[62] P. Machnikowski, Prawo wekslowe, Warszawa 2009, s. 81.

[63] I. Heropolitańska, Prawo wekslowe…, op. cit., s. 192.

[64] Tamże, s. 193.

[65] P. Machnikowski, Prawo wekslowe..., op. cit., s. 82.

[66] Tamże, s. 83.

[67] R. Mroczkowski, Weksel w praktyce. Od wystawienia do egzekucji., Warszawa 2008, s. 160.

[68] Tamże, s. 161.

[69] P. Machnikowski, Prawo wekslowe..., op. cit., s. 84.

[70] Tamże.

[71] Tamże.

[72] Tamże, s. 85.

[73] A. Szpunar, Poręczenie wekslowe, PiP 1992, Nr 6, s. 83.

[74] E. Fojcik-Mastalska, Prawo Bankowe. Komentarz, Warszawa 2002, s. 177.

[75] A. Janiak, Czynności bankowe w prawie polskim, Warszawa 2010, s. 44.

[76] Tamże, s. 45.

[77] F. Zoll, Prawo bankowe. Komentarz, Warszawa 2005, s. 192.

[78] Tamże, s. 193.

[79] Tamże.

[80] Z. Włodyka, Ubezpieczenia w praktyce bankowej, Pr. Bank 2/2011, s. 47.

[81] Tamże, s. 48.

[82] A. Chróścicki, Umowa ubezpieczenia po nowelizacji kodeksu cywilnego. Komentarz, Warszawa 2008, s. 14.

[83] Tamże, s. 16.

[84] Tamże, s. 17.

[85] Z. Włodyka, Ubezpieczenia…, op. cit., s. 48.

[86] F. Zoll, Prawo bankowe…, op. cit., s. 217.

[87] Z. Włodyka, Ubezpieczenia…, op. cit., s. 50.

[88] Głosy doktryny za: M. Rytwińska, Przelew wierzytelności na zabezpieczenie, Warszawa 2011, s. 28.

[89] Tamże.

[90] G. Bieniek, Komentarz do kodeksu cywilnego…, op. cit., s. 214.

[91] Tamże.

[92] M. Rytwińska, Przelew wierzytelności…, s. 34.

[93] J. Koleśnik,  Zabezpieczenia w bankowości…, op. cit., s. 104.

[94] Za: A. Kidyba, Kodeks cywilny. Komentarz…, op. cit., s. 137.

[95] M. Rytwińska, Przelew wierzytelności…, s. 38.

[96] Tamże.

[97] G. Bieniek, Komentarz do kodeksu cywilnego…, op. cit., s. 219.

[98] J. Koleśnik,  Zabezpieczenia…, op. cit., s. 73.

[99] A. Kidyba, Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania. Część ogólna, Warszawa 2010, s. 544.

[100] Tamże.

[101] J. Koleśnik,  Zabezpieczenia…, op. cit., s. 74.

[102] Tamże.

[103] Tamże.

[104] A. Rzetecka-Gil, Kodeks cywilny. Komentarz. Zobowiązania - część ogólna, Warszawa 2010, s. 418.

[105] J. Koleśnik,  Zabezpieczenia…, op. cit., s. 76.

[106] J. Mojak, A. Jakubecki, E. Niezbecka, Prawne zabezpieczenie…, op. cit., s. 161.

[107] Tamże.

[108] J. Koleśnik,  Zabezpieczenia…, op. cit., s. 77.

[109] Tamże.

[110] Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 1982 r., Nr 19, poz. 147).

[111] J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo rzeczowe, Warszawa 2004, s. 182.

[112] J. Mojak, A. Jakubecki, E. Niezbecka, Prawne zabezpieczenie wierzytelności bankowych, Kraków 2000, s. 66.

[113] S. Rudnicki, Komentarz do ustawy o księgach wieczystych i hipotece, Warszawa 2000, s. 37.

[114] J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo…, op. cit., s. 183.

[115] S. Rudnicki, Komentarz do ustawy…, op. cit., s. 38.

[116] J. Mojak, A. Jakubecki, E. Niezbecka, Prawne zabezpieczenie…, op. cit., s. 67.

[117] S. Rudnicki, Hipoteka jako zabezpieczenie wierzytelności, Warszawa 2003, s. 17.

[118] Tamże.

[119] J. Koleśnik,  Zabezpieczenia w bankowości – aspekty prawne i wymogi regulacyjne, Warszawa 2009, s. 42.

[120] J. Mojak, A. Jakubecki, E. Niezbecka, Prawne zabezpieczenie…, op. cit., s. 68.

[121] Tamże

[122] J. Koleśnik, Zabezpieczenia…, op. cit., s. 42.

[123] B. Swaczyna, Hipoteka umowna, Warszawa 2006, s. 33.

[124] S. Rudnicki, Komentarz do ustawy…, op. cit., s. 40.

[125] Tamże.

[126] Tamże.

[127] J. Koleśnik, Zabezpieczenia…, op. cit., s. 45.

[128] Tamże, s. 46.

[129] Tamże.

[130] J. Mojak, A. Jakubecki, E. Niezbecka, Prawne zabezpieczenie…, op. cit., s. 71.

[131] Tamże.

[132] J. Mojak, A. Jakubecki, E. Niezbecka, Prawne zabezpieczenie…, op. cit., s. 74.

[133] E. Gniewek, Prawo rzeczowe, Warszawa 2012, s. 239.

[134] I. Heropolitańska, Prawne zabezpieczenie wierzytelności, Warszawa 2006, s. 156.

[135] J. Koleśnik.  Zabezpieczenia…, op. cit., s. 50.

[136] E. Gniewek, Prawo rzeczowe…, op. cit., s. 240.

[137] G. Sikorski, Funkcja, podstawa prawna i rodzaje zabezpieczeń wierzytelności bankowych w prawie polskim, Przegląd Prawa Handlowego 1997, nr 9.

[138] J. Koleśnik,  Zabezpieczenia…, op. cit., s. 51.

[139] M. Araszkiewicz, Prawo rzeczowe. Repetytorium, Warszawa 2010, s. 211.

[140] J. Koleśnik,  Zabezpieczenia…, op. cit., s. 52.

[141] E. Gniewek, Prawo rzeczowe…, op. cit., s. 242.

[142] J. Ignatowicz, K. Stefaniuk, Prawo…, op. cit., s. 197.

[143] J. Koleśnik,  Zabezpieczenia…, op. cit., s. 53.

[144] Tamże.

[145] Ustawa z dnia 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów (Dz. U. z 1996 r., Nr 149, poz. 703).

[146] E. Niezbecka, J. Mojak, Ustawa o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów. Komentarz, Lublin 2007, s. 33.

[147] J. Koleśnik,  Zabezpieczenia…, op. cit., s. 55.

[148] Z. Ofiarski, Prawo bankowe, Warszawa 2011, s. 217.

[149] J. Koleśnik,  Zabezpieczenia…, op. cit., s. 56.

[150] J. Czaja , Komentarz do ustawy o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów, Gdańsk 2008, s. 71.

[151] J. Mojak, A. Jakubecki, E. Niezbecka, Prawne zabezpieczenie…, op. cit., s. 93.

[152] J. Czaja, Komentarz do ustawy…, op. cit., s. 72.

[153] E. Niezbecka, J. Mojak, Ustawa o zastawie rejestrowym…, op. cit., s. 35.

[154] J. Mojak, A. Jakubecki, E. Niezbecka, Prawne zabezpieczenie…, op. cit., s. 94.

[155] A. Rajchel, Zastaw rejestrowy jako rzeczowe zabezpieczenie kredytu bankowego, Kraków 2001, s. 27.

[156] Tamże.

[157] Tamże.

[158] Tamże.

[159] Z. Strus, M. Strus-Wołos, Ustawa o zastawie rejestrowym i rejestrze zastawów. Komentarz, Warszawa 2009, s. 85.

[160] A. Rajchel, Zastaw rejestrowy jako rzeczowe…, op. cit., s. 31.

[161] Z. Strus, M. Strus-Wołos, Ustawa o zastawie rejestrowym…, op. cit., s. 87.

[162] A. Rajchel, Zastaw rejestrowy jako rzeczowe…, op. cit., s. 33.

[163] E. Niezbecka, J. Mojak, Ustawa o zastawie rejestrowym…, op. cit., s. 49.

[164] A. Rajchel, Zastaw rejestrowy jako rzeczowe…, op. cit., s. 37.

[165] Tamże.

[166] Z. Strus, M. Strus-Wołos, Ustawa o zastawie rejestrowym…, op. cit., s. 90.

[167] A. Rajchel, Zastaw rejestrowy jako rzeczowe…, op. cit., s. 39.

[168] Tamże.

[169] E. Niezbecka, J. Mojak, Ustawa o zastawie rejestrowym…, op. cit., s. 51.

[170] A. Rajchel, Zastaw rejestrowy jako rzeczowe…, op. cit., s. 40.

[171] A. Rajchel, Zastaw rejestrowy jako rzeczowe…, op. cit., s. 43.

[172] Tamże.

[173] Tamże, s. 44.

[174] Tamże, s. 45.

[175] A. Rajchel, Zastaw rejestrowy jako rzeczowe…, op. cit., s. 47.

[176] J. Koleśnik,  Zabezpieczenia…, op. cit., s. 72.

[177] J. Mojak, A. Jakubecki, E. Niezbecka, Prawne zabezpieczenie…, op. cit., s. 118.

[178] Tamże.

[179] J. Koleśnik,  Zabezpieczenia…, op. cit., s. 73.

[180] R. Trocka-Sosińska, Prawne formy zabezpieczenia kredytów: blokada rachunku bankowego, pełnomocnictwo do dysponowania rachunkiem, cesja praw z umowy rachunku, kaucja, Monitor Prawniczy 1995, nr 12.

[181] J. Koleśnik,  Zabezpieczenia…, op. cit., s. 74.

[182] R. Trocka-Sosińska, Prawne formy zabezpieczenia kredytów: blokada rachunku bankowego…, op. cit.

[183] Tamże.

[184] J. Mojak, A. Jakubecki, E. Niezbecka, Prawne zabezpieczenie…, op. cit., s. 133.

[185] G. Tracz, F. Zoll, Przewłaszczenie na zabezpieczenie: praktyka, konstrukcja, dopuszczalność, przedmiot, Warszawa 2006,  s. 134.

[186] Tamże.

[187] Tamże.

[188] Tamże, s. 135.

[189] J. Koleśnik,  Zabezpieczenia…, op. cit., s. 78.

[190] G. Tracz, F. Zoll, Przewłaszczenie…, op. cit., s. 137.

[191] Tamże.

[192] Tamże.

[193] Tamże, s. 139.

[194] Tamże, s. 140.

[195] J. Koleśnik,  Zabezpieczenia…, op. cit., s. 80.

[196] Tamże.

[197] J. Mojak, A. Jakubecki, E. Niezbecka, Prawne zabezpieczenie…, op. cit., s. 167.

[198] R. Trocka-Sosińska, Prawne formy zabezpieczenia…, op. cit.

[199] Tamże.

[200] Z. Ofiarski, Prawo…, s. 194.

[201] J. Mojak, A. Jakubecki, E. Niezbecka, Prawne zabezpieczenie…, op. cit., s. 168.

^[202] Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna 2002/7-8/88.