Czterdzieści jeden

Ustrój administracji rządowej i samorządowej w Konstytucji Księstwa Warszawskiego

SPIS TREŚCI

Wstęp

Rozdział I

Powstanie i geneza Księstwa Warszawskiego

1.1.           Sytuacja polityczna przed utworzeniem Księstwa Warszawskiego

1.2.           Traktaty pokojowe w Tylży

1.3.           Zasady ustroju według Konstytucji

1.3.1. Ustrój polityczny

1.3.2. Ustrój społeczny

Rozdział II

Organy władzy wykonawczej w Księstwie Warszawskim

2.1.     Zarząd tymczasowy

2.2.     Monarcha

2.3.           Ministrowie

2.4.           Rada Ministrów

Rozdział III

Rada Stanu Księstwa Warszawskiego

3.1.           Rada Stanu

3.2.           Funkcje i organizacja Rady Stanu

Rozdział IV

Administracja lokalna w Księstwie Warszawskim

4.1.           Podział terytorialny

4.2.           Organy administracji lokalnej

Rozdział V

Schyłek Księstwa Warszawskiego

5.1.           Ziemie Księstwa oraz struktura administracji  pod okupacją rosyjską

5.2.           Kongres Wiedeński i przekształcenie w Królestwo Polskie

Zakończenie

Bibliografia

Wstęp

           Celem mojej pracy jest analiza ustroju administracji rządowej i samorządowej w Konstytucji Księstwa Warszawskiego. W pracy przedstawię kwestie dotyczące powstania oraz zasad ustrojowych Księstwa, zakres władzy monarchy, Rady Ministrów, Rady Stanu w Księstwie Warszawskim, administracji lokalnej Księstwa oraz strukturę administracji pod okupacją rosyjską.                       

Księstwo Warszawskie na europejskiej scenie politycznej pojawiło się w 1807 r., jako część imperium napoleońskiego. Stanowiło zarazem początek Polski nowożytnej. Istniało stosunkowo krótko, bo tylko niecałe 8 lat, jednak zdążyło odegrać poważną rolę w życiu społecznym, politycznym oraz rozwoju kultury i nauki.

            Ustrój polityczny Księstwa Warszawskiego wzorowany był na Francji napoleońskiej oraz państwach wasalnych. Zniesione zostały różnice stanowe oraz zależności feudalne, mimo tego nadal istniała silna władza królewska, choć w praktyce była zależna od Napoleona.

             Jednym z najważniejszych postanowień Konstytucji Księstwa Warszawskiego było przyznanie niemal całemu społeczeństwu praw obywatelskich, wolności osobistej, równości wobec prawa i sądu oraz wolności wyznań. Grupa praw politycznych została jednak zastrzeżona dla uprzywilejowanego stanu szlacheckiego.

          Moja praca składa się z pięciu rozdziałów. W rozdziale  pierwszym poruszam aspekty polityczne oraz sytuację międzynarodową i ich wpływ przy tworzeniu nowej państwowości przez Napoleona. Zostały w nim opisane również traktaty pokojowe podpisane w Tylży oraz  zasady ustrojowe w myśl postanowień ustawy zasadniczej.

         W drugim rozdziale przedstawiam organy władzy wykonawczej w Księstwie Warszawskim, proces tworzenia Rządu Tymczasowego, zakres uprawnień monarchy, funkcje, kompetencje oraz skład Rady Ministrów oraz poszczególnych ministrów resortowych.

          Trzeci rozdział mówi o Radzie Stanu która była organem doradczym w stosunku do monarchy. W pierwszym podpunkcie przedstawiam Radę w ujęciu konstytucyjnym, drugi natomiast przedstawia skład, kompetencję oraz  organizację Rady Stanu.

          Rozdział czwarty poświęcony jest administracji terytorialnej na terenach Księstwa Warszawskiego, a mianowicie podział terytorialny Księstwa oraz omówienie organów administracji lokalnej.

W rozdziale piątym poruszam kwestię przyczyn, jakie złożyły się na upadek Księstwa Warszawskiego, strukturze administracji i zarządzie i o władzach tymczasowych pod okupacją rosyjską, jak również o Kongresie Wiedeńskim, który przyczynił się do przekształcenia Księstwa Warszawskiego w Królestwo Polskie.

Rozdział I

Powstanie i geneza Księstwa Warszawskiego

1.1.          Sytuacja polityczna przed utworzeniem Księstwa Warszawskiego

Klęska Powstania Kościuszkowskiego i trzy rozbiory Rzeczypospolitej dokonane  przez Rosję, Austrię i Prusy, przyczyniły się praktycznie do wymazania Polski z mapy Europy. Zostało to uchwycone w dodatkowym traktacie trzech państw zaborczych który głosił „nazwa Królestwa Polskiego obecnie i raz na zawsze zostaje uchylona.„ Szczególnym gwarantem tej tezy miały stać się Prusy, którym przypadła początkowo w udziale stolica Polski – Warszawa.[1]

         Myśl niepodległościowa nadal jednak świtała w sercach Polaków. Nieliczni z nich pragnący przywrócić Polsce wolność i niepodległość przystąpili do prac, a byli to głownie byli uczestnicy Powstania Kościuszkowskiego oraz Sejmu Wielkiego. Jedni postanowili prowadzić swe działania na terenie Księstwa, drudzy zaś obrali na swój cel Europę i tam szukali sojuszników.

Jednak większość aktywnych Polaków w kraju i na emigracji w Paryżu, Wenecji czy Dreźnie, postawiła na rewolucyjną Francję, która walczyła wówczas prawie z całą „starą” Europą, w tym zaborcami Polski.[2] Szczególna uwagę i nadzieje przykuwały sukcesy Napoleona Bonaparte we Włoszech. Wobec niemożności ustalenia jednego stanowiska zwolennicy opcji profrancuskiej podzielili się na dwa obozy: Deputacje i Agencje.

Deputacja skupiona wokół kasztelana Dionizego Mniewskiego, ks. Franciszka Ksawerego Dmochowskiego, Józefa Szaniawskiego, Gabriela Taszyckiego została zawiązana latem 1795 r. Związany był z nimi znany z radykalnych anty-szlacheckich poglądów, adiutant Napoleona, Józef Sułkowski. Działacze Deputacji ufni w pomoc Francji chcieli wrócić do kraju i wznieść  powstanie, oswobodzonemu krajowi nadać charakter republikański i wprowadzić w nim prawo które będzie równe wobec wszystkich.

Wokół mecenasa Franciszka Barssa skupiło się środowisko polityków o bardziej umiarkowanych poglądach. Utworzona przez nich Agencja, odzyskanie niepodległości wiązała z militarną siłą armii francuskiej i korzystnym układem sytuacji międzynarodowej. Ich wymarzona wolna Polska miała być monarchią.

Tadeusz Kościuszko wraz ze swoim sekretarzem Józefem Pawlikowskim opublikowali w Paryżu, w 1800 roku broszurę pt.: „Czy Polacy mogą się wybić na niepodległość.” Broszura była głębokim wyznaniem wiary w siły narodu, w tym zwłaszcza wiary w siłę mas chłopskich, które w przekonaniu autorów mogłoby stać się podstawą przyszłej rewolucyjnej armii.[3]

Po roku 1795 r. myśli i starania polskiej emigracji były skupione wokół stworzenia zbrojnych formacji u boku sojusznika francuskiego. Po nieudanych próbach Stanisław Sołtyka-Weygtynowskiego sukces mógł święcić Jan Henryk Dąbrowski. Co prawda jego projekt o utworzeniu Legionów Polskich we Francji spotkał się z odmową, gdyż w myśl tamtejszej konstytucji cudzoziemcy nie mogli odbywać służby w armii francuskiej. Dąbrowski został jednak skierowany do Włoch gdzie po trudnych rozmowach ostatecznie 9.I.1797 r. w Mediolanie podpisana została umowa z Administracją Generalną Rzeczypospolitej Lombardzkiej, w myśl której zostały utworzone Legiony Polskie, a żołnierzom zostało przyznane obywatelstwo nowo utworzonego państwa.

Tragiczne dzieje Legionów Polskich w służbie francuskiej wykazały jednak, że dla Francji i później dla Napoleona sprawa polska nie była pierwszoplanową. Po zawarciu pokoju z Austrią pod Luneville (1801), wielu legionistów opuściło na znak protestu szeregi Legionów, te zaś zostały przekształcone w jednostki francuskie: trzy półbrygady. Dwie z nich wysłano w celu stłumienia powstania murzyńskiego na wyspę San Domingo, gdzie zostały zdziesiątkowane.[4]

Nadzieje niepodległościowe Polaków odżyły po kampanii francuskiej w 1806 r. przeciwko Prusom, która to poniosła sromotną klęskę. Sprawę jednak skomplikowała rosyjska interwencja, która przyszła z pomocą pruskiemu sojusznikowi. Widmo długotrwałego konfliktu z Rosją niezbyt podobało się Napoleonowi, który postanowił umiejętnie poprowadzić sprawę polską, co miału mu ułatwić przyszłe działania.

Po pierwsze ze względów wojskowych  armia francuska potrzebowała zaopatrzenia, należało tez myśleć o uzupełnieniu poniesionych strat. Po drugie kwestia Polski stawała się użytecznym argumentem w dyplomatycznych przetargach z Rosją i Prusami.[5]

Ostatecznie Napoleon w 1807 r. powołał Komisję Rządzącą, która stała się początkiem odrodzenia Polski i zaczątkiem przyszłego Księstwa Warszawskiego.

1.2.          Traktaty pokojowe w Tylży

Po długiej i wycieńczającej kampanii wojskowej Francji przeciwko Rosji, wspieranej przez Prusy, rozstrzygniecie nastąpiło dopiero w bitwie pod Friedlandem (niem. Friedland, obecnie Prawdinsk). Car poniósł klęskę, a całe Prusy prócz kilku broniących się twierdz na Śląsku i Pomorzu stały się łupem Francji.[6]

         Napoleonowi po zwycięstwie zostały dwie możliwości: kontynuować swój pochód w głąb Rosji, albo przystąpić do negocjacji pokojowych. Wiedząc jednak o swoich stratach nie miał zamiaru dalej angażować się w konflikt Rosją, a idealnym rozwiązaniem wydawał się zwycięski pokój.

         Tydzień po bitwie, czyli 21 czerwca, Napoleon przyjął w Tylży wysłannika carskiego, tegoż samego dnia zostało podpisane zawieszenie broni z Rosja, a cztery dni później także z Prusami. 25 czerwca odbyły się pierwsze rokowania pokojowe Cara Rosji i Cesarza Francji.

Aby Napoleon nie musiał przekraczać rosyjskiego brzegu Niemna, a Aleksander francuskiego, na środku rzeki zakotwiczono prom, na którym ustawiono dwa namioty. Na obu brzegach Niemna było widać francuskie i rosyjskie oddziały. Podczas rozmów okazało się że, jednym z celów Napoleona jest wymazanie Prus z mapy Europy. Aleksander, ślubujący dozgonną przyjaźń Wilhelmowi III postanowił napomknąć by Napoleon zostawił mu część Prus. Ostatecznie by nie zrażać od razu do siebie Cara, postanowił ocalić „ niegodne „ Prusy.

         Ostatecznie pierwszy traktat pokojowy został podpisany 7 lipca 1807 roku pomiędzy Napoleonem a  Carem Aleksandrem I, drugi traktat został zawarty przez Napoleona dwa dni później 9 lipca 1807 r. z Królestwem Prus.

         Do postanowień pierwszego traktatu należało uznanie przez Rosje Księstwa Warszawskiego, Wolnego Miasta Gdańska oraz uznanie francuskich zdobyczy w Prusach.     

Na mocy traktatu imperium Rosyjskie przystąpiło do blokady kontynentalnej skierowanej przeciwko Wielkiej Brytanii. Aleksander I uznał również królewskie tytuły braci Napoleona, w zamian za co Napoleon zgodził się na aneksje przez Rosję departamentu białostockiego,  który miał być jej przekazany przez Prusy jako obwód Białostocki.

W myśl drugiego traktatu Prusy zrezygnowały z posiadłości w zachodnich Niemczech, na terytorium których utworzone Królestwo Westfalii. Zrzekły się również ziem należnych im po drugim rozbiorze jak i części ziem przyłączonych do Prus po pierwszymi trzecim rozbiorze Polski, z których na mocy art. XV tegoż traktatu utworzone zostało Księstwo Warszawskie.

           Na mocy postanowień art. 5 traktatu pokojowego utworzone zostało Księstwo Warszawskie, a jego dokładna treść brzmiała: „tworzył z ziem polskich zaboru pruskiego Księstwo Warszawskie, oddając koronę z tytułem dziedzicznym królowi saskiemu oraz zapowiadając nadanie konstytucji zapewniającej wolności i przywileje ludności polskiej bez narażania spokoju państw sąsiednich.„

W myśl postanowień art. 13 traktatu nastąpiło zrzeczenie się części posiadłości polskich. Artykuł ten brzmiał: „Król pruski zrzeka się na zawsze posiadłości wszystkich prowincji, które składając kiedyś królestwo Polskie, po dniu 1 stycznia 1779 roku w rozmaitych czasach przeszły pod panowanie pruskie, oprócz Warmii i kraje na zachodzie starych Prus, na wschodzie Pomorze i Neumark, na północy cyrkuł Chełmiński i linię idącą do Wisły przez do Piły i ciągnącą się wzdłuż granicy cyrkułu Bydgoskiego i gościńca z Piły do Drezdenka, które te prowincje wraz z miastem i cytadelą Grudziądzem w przyszłości posiadać będzie Król Pruski.”[7]

             W granicach Księstwa znalazło się około 2,6 miliona mieszkańców. W porównaniu z dawną Rzeczpospolitą był to obszar bardziej zwarty pod względem etnicznym, niewielki odsetek ludności przypadał na inne narodowości. Wedle statystyk Księstwa z okresu nieco późniejszego, 79% stanowili Polacy, około 7% Żydzi i około 6% Niemcy. Pozostałe 8% - Litwini i Białorusini.[8]

Rys.1 Księstwo Warszawskie 1807-1815[9]

Terytorium Księstwa Warszawskiego obejmowało  ziemie drugiego i trzeciego zaboru z małymi zmianami, tak więc  Gdańsk i Pomorze pozostało poza granicami Księstwa, przy czym Gdańsk stał się Wolnym Miastem pod protektoratem Francji i Prus. Odcięto od księstwa Obwód Białostocki, a ziem pierwszego zaboru przyłączono południowy skrawek Pomorza, tzw. Okręg Nadnotecki z Bydgoszczą i Toruniem.[10]

         Dużo mniejsze pod względem rozmiarów oraz pozostające pod protektoratem Francji a pod Koroną Pruską Księstwo było dla Polaków namiastką dawnej Rzeczypospolitej i możliwym zalążkiem nowej, wolnej Polski.

1.3.          Zasady ustroju według Konstytucji.

Na przełomie 1806/1807 roku zostało wysuniętych wiele propozycji dotyczących zasad ustrojowych państwa polskiego. Miedzy innymi Stanisław Małachowski oraz Leon Gutkowski opowiadali się za przywróceniem zasad ustrojowych Konstytucji z 3 Maja w niezmienionej formie, natomiast Józef Wybicki wraz z Stanisławem Kostką-Potockim opowiadali się za wprowadzeniem Konstytucji z pewnymi uzupełnieniami, zdając sobie sprawę z obecnego położenia kraju osiągniecie tych postulatów byłoby wręcz niemożliwe do zrealizowania.

Tymczasem opracowywane były projekty Konstytucji Polskiej. Nieznany, niepolskiego pochodzenia republikanin przedstawił projekt pt. „Essai sur nouvelleconstitution a Donner a la Pologne.”[11] Polska w myśl tego projektu miała stać się monarchią konstytucyjną. Projekt ten nie odegrał jednak żadnej poważniejszej roli.

Natomiast projekt konstytucji opracowany przez Grzegorza Bielawskiego noszący nazwę „Projekt do Konstytucji narodu polskiego” zakładał umieszczenie w niej jedynie podstawowych praw nazwanych przez autora kardynalnymi. Można dostrzec w tym projekcie udaną próbę powiązanie dawnych urządzeń polskich zmienionych przez reformy sejmu czteroletniego, z wymaganiami życia współczesnego i formami państwa napoleońskiego.[12]

W lipcu 1807 roku Napoleon w liście skierowanym do członków Komisji Rządzącej nakazał im przybycie do Drezna, aby w obecności jego oraz Fryderyka Augusta „w celu organizacji nowo powstałego Księstwa Warszawskiego oraz nadaniu mu ustawy konstytucyjnej”. W związku z wyjazdem członków Komisji Rządzącej, Dyrektorium Generalne zostało upoważnione by do jej powrotu sprawować wszelkie funkcje przewidziane dla Komisji. Zostało to unormowane w uchwale Komisji z 10 lipca 1807 r. której treść brzmiała następująco: „zachowując sobie moc prawodawczą i warując ażeby żadna z ustaw naszych odmieniona, ani nowe prawo stanowione nie było,  władzą najwyższą administracyjną na czas naszej bytności W. W. Dyrektorom In Directorio zgromadzonym powierzamy.”[13]

W dniu 13 lipca 1807 r. doszło do pierwszej prywatnej audiencji Napoleona                         z członkami Komisji Rządzącej. W czasie odczytywania projektu konstytucji przez Potockiego, Napoleon przerywając mu dał jasno do zrozumienia, że przywrócenie  zasad Konstytucji 3 Maja nie było jego zamiarem.

Głównym zajęciem członków Komisji Rządzącej przed 22 lipca były zabiegi mające na celu wpłynięcie na korzystne, a  zgodne z ich poglądami sformułowanie brzmienia aktu konstytucyjnego.[14]

Napoleon 19 lipca 1807 r. podyktował zasady konstytucji, które w przeciągu dwóch dni zostały uporządkowane i spisane w kancelarii Hugo Mareta, pośrednika pomiędzy Napoleonem a członkami Komisji.

Uwagi oraz postulaty Polskiej Komisji Rządzącej zostały jedynie w części uwzględnione przez Napoleona. Władca Francji umieścił na wzór francuski w Konstytucji Księstwa Warszawskiego podstawowe zasady i koncepcje, natomiast w pozostałych częściach propozycje polskiej strony zostały uwzględnione, co powinno zostać przypisane staraniom członków komisji.

Konstytucja oktrojowana przez cesarza Francuzów została podpisana 22 lipca 1807 w Dreźnie. Oryginalny tekst konstytucji został spisany na pergaminie w języku francuskim (Statut Constitutionnel du Duche De Varsovie) z podpisami Napoleona, jego sekretarza Stanu Hugo Mareta oraz przedstawicieli strony polskiej w tym: Małachowskiego, Gutakowskiego, Potockiego, Wybickiego, Działyńskiego, Bielińskiego, Sobolewskiego oraz Łuszczewskiego. Tekst konstytucji Księstwa Warszawskiego, podpisany 22 lipca 1807r. został urzędowo ogłoszony w 214 numerze paryskiego „Moniteur” z 2 sierpnia 1807 r.[15]

22 lipca już po podpisaniu Konstytucji przez Napoleona, doszło do zawarcia francusko - saskiej konwencji, traktowanej jako uzupełnienie traktatu tylżyckiego,[16] co ograniczało zakres władzy Fryderyka Augusta jako Księcia Warszawskiego. Kolejnym ograniczeniem było utrudnienie wprowadzania jakichkolwiek zmian do Konstytucji.

                 Zasady Konstytucji Księstwa Warszawskiego podyktowane przez Napoleona 19 lipca 1807 r., opierały się głownie na konstytucji francuskiej z 1799 r., a tylko w niewielkiej części na konstytucjach z 1802 oraz 1804 r.[17]

1.3.1.   Ustrój polityczny

         Od momentu rozwiązania Komisji Rządzącej rozpoczął się faktyczny okres konstytucyjny Księstwa Warszawskiego, trwający do połowy 1812 r., a więc do utworzenia Konfederacji Generalnej Królestwa Polskiego. Fakt ten był sprzeczny z postanowieniami obowiązującej Konstytucji Księstwa i stanowił podstawę do utworzenia nowego aparatu państwowego oraz porządku prawnego.

          Od października 1807 r., rozpoczęły się prace nad organizacją aparatu państwowego oraz formowaniem porządku prawnego opartego na przepisach konstytucji oktrojowanej przez Cesarza francuzów.

Konstytucja wprowadziła zasadę dziedziczności tronu w osobie króla saskiego, zakres jego uprawnień określał Tytuł VI: „Rząd jest w osobie króla, On sprawuje w całej swojej zupełności urzędowania władzy wykonawczej. Przy nim jest praw początkowanie.”[18] W jego ręku spoczywała pełnia władzy wykonawczej. Władzę jego można było określić mianem Rządu w znaczeniu obejmującym wszystkie funkcje państwowe, z wyjątkiem kompetencji przyznanych konstytucyjnie innym organom.

W myśl postanowień artykułu trzeciego Konstytucji, zostało powołane ministerium w skład którego wchodziło sześciu ministrów resortowych, stojących na czele głównych działów administracji krajowej. Rada Ministrów była organem skupiającym wszystkich ministrów resortowych z oddzielnym prezesem, która w razie niepowołania nikogo na stanowisko wicekróla miała przedstawiać władcy sprawy tyczące się więcej niż jednego ministerstwa.

Ciałem współrzędnym w stosunku do Rady Ministrów, spełniającym rolę pomocnika pomiędzy nią, księciem i Sejmem była Rada Stanu - pomocniczy organ władzy.[19] Składała się ona z ministrów, a wiec dzieliła skład jak i Prezesa z Radą Ministrów w związku z czym dochodziło do mieszania się funkcji obu organów.

Funkcje Rady Stanu były różnorodne, odpowiadające różnym kierunkom władzy królewskiej, określał je bliżej dekret z 24.XII.1807 będący rozwinięciem odpowiednich artykułów konstytucji.[20]  Jednym z jej zadań było współdziałanie w ustawodawstwie, czyli przygotowywanie ustaw sejmowych i dekretów królewskich na wniosek odpowiedniego ministra. Nie można zapomnieć również zapomnieć o prawie inicjatywy ustawodawczej w izbie poselskiej.

W myśl postanowień Tytułu IV Konstytucji Księstwa Warszawskiego Sejm składa się z dwóch izb, to jest z izby pierwszej, czyli izby senatorskiej i z izby drugiej, czyli poselskiej.[21] Gromadzić miał się co dwa lata na sesje nie dłuższe niż 15 dni. Sejm będąc organem władzy ustawodawczej miał dosyć ograniczone kompetencje. Ustawodawstwo przysługiwało mu tylko i wyłącznie w zakresie ustalania podatków, prawa cywilnego i karnego oraz spraw budżetu państwa.  Reszta inicjatywy ustawodawczej pozostała w rękach Rady Stanu. Proponowanie zmian leżało w kompetencji komisje sejmowych, jednak w rzeczywistości o ich przyjęciu decydowała Rada. Senat składał się z 18 członków (6 biskupów, 6 wojewodów oraz 6 kasztelanów).

Po przyłączeniu Galicji liczba zwiększyła się do 30członków. Członków Senatu mianuje Król, a ich urzędowanie jest dożywotnie.

         W skład izby poselskiej wchodziło 60 posłów mianowanych na sejmikach oraz 40 deputowanych wybieranych przez zgromadzenia gminne. Po przyłączeniu Galicji liczba posłów wzrosła do 100, a deputowanych do 66. W izbie prezyduje Marszałek wybrany spośród jej członków, a mianowany przez króla. Izba zajmuje się miedzy innymi uchwalaniem projektów ustaw które są wysyłane później pod obrady Senatu.

1.3.2.   Ustrój społeczny

W myśl postanowień art. 4 ustawy konstytucyjnej zniesiona została niewola,  zagwarantowano równość wszystkich obywateli wobec prawa oraz ochronę przez sądy.

Konstytucja dała chłopom wolność osobistą oraz równość wobec prawa, nie wspominająco stosunku chłopa do ziemi. Te kwestię uregulował dekret królewski z dnia 21.XII.1807 r.  

            „O sytuacji prawnej chłopów w Księstwie Warszawskim”. W myśl jego postanowień chłopom przyznana została możność jedynie przenoszenia się w obrębie ziem Księstwa, po zgłoszeniu tego zamiaru panu i miejscowej władzy administracyjnej.[22] Artykuł 3 zezwalał panom na usuwanie chłopów z gruntów po upływie jednego roku.

W dekrecie zostało przewidziane zawieranie dobrowolnych umów miedzy panem a chłopem, na uzgodnionych warunkach wiążących obie strony (art. 4). Umowy te określały formę dzierżawy – czasową lub dziedziczną. Ilość takich umów była bardzo znikoma, gdyż faktycznie o ich formie i warunkach decydował Pan.

Jedynym uznanym i wyraźnie wspomnianym przez Konstytucje Księstwa Warszawskiego był stan szlachecki. Według jej postanowień tylko szlachta posiadała prawa polityczne, a więc miała prawo udziału w sejmikach, które wybierały większą cześć członków Izby Poselskiej i wszystkich kandydatów na urzędy. W księstwie zachowane zostało szlachectwo dotychczasowe nie bacząc na przepisy głoszące równość wszystkich obywateli wobec prawa.

Bliżej zakres obowiązków i formy szlacheckich praw politycznych określał dekret z 7.IX.1808 r., w którym wprowadzono w każdym powiecie osobne księgi obywatelskie obejmujące całość szlachty. Do udziału w sejmikach dopuszczono jedynie szlachtę osiadłą czyli właścicieli ziemskich oraz ich synów. Szlachta nie posiadająca ziem została wykluczona z sejmików. Własność ziemska nadal pozostała podstawą panowania klasowego szlachty, nie mieli jednak w tej kwestii wyłączności.

Na mocy sojuszu szlachecko – burżuazyjnego posiadanie ziemi przez mieszczan było dozwolone, jednak szlachta zachowała swe uprzywilejowanie polityczne poprzez zasadę głoszącą ze posiadacze ziemscy nie będący członkami stanu szlacheckiego są wyłączeni z udziału w sejmikach. Mieszczanom odmówiono praw politycznych, natomiast pozostałe obowiązki posiadaczy ziemskich takie jak podatki od ziemi czy też udział w pospolitym ruszeniu dotyczyły również ich.

Na mocy postanowień dekretów z stycznia 1809 r. wprowadzono jednolite umundurowanie (wcześniej każde województwo miało odrębne) dla wszystkich obywateli stanu szlacheckiego Księstwa Warszawskiego, dotyczyło to również urzędników i deputowanych nie będących szlachcicami.

         W nowej strukturze administracji miejscowej liczne miasta prywatne zostały wyzwolone spod władzy swych panów. W niektórych jednak ośrodkach miejskich starania dziedziców o nominacje na funkcje burmistrzów kończyły się powodzeniem, czym dążyli do podporządkowania sobie całej administracji miejskiej. Prawa właścicieli miejskich zasadniczo utrzymały się, jednak ich bezpośrednia realizacja była trudniejsza. Podwyższenie ciężarów miejskich motywowano zanikiem niektórych dochodów, które przypadły „skarbowi”                       i przeszły na rzecz rządu krajowego.[23]

         W dużych ośrodkach miejskich stosunki własności nieruchomości podlegały praktycznie całkowicie Kodeksowi Napoleona, co nie miało jednak zastosowania  do gruntów po jurydycznych, które pozostawały pod władztwem feudalnym swych panów, a obejmowały poważną cześć obszaru tych miast.

Rozdział II

Organy władzy wykonawczej w Księstwie Warszawskim.

5.3.           Zarząd tymczasowy

Pojawienie się Napoleona Bonaparte 27 listopada 1806 roku w Poznaniu po sukcesie Powstania Wielkopolskiego było odbierana z zachwytem, budząc szczególnie w warstwie chłopskiej nadzieje na wyzwolenie z poddaństwa. Rozmowy Napoleona z przedstawicielami Polskiej szlachty, tj. Józefem Wybickim i Janem Henrykiem Dąbrowskim poskutkowały usunięciem urzędników, tworząc władze lokalne podporządkowane dowództwu francuskiemu.^[24]

Szczególną rolę w odrodzeniu państwa Polskiego odegrało zajęcie Warszawy 27 listopada 1806 r. W Warszawie 5 grudnia utworzono Izbę Najwyższą Wojenną  i Administracji Publicznej ze Stanisławem Małachowskim, Ludwikiem Gutakowskim i Stanisławem Kostką Potockim na czele.^[25]

Pod koniec 1806 r. wraz z powołaniem władz mających charakter ogólnopolski, znacznie wzrosło znaczenie Warszawy. W tej sytuacji na przełomie lat 1806/07 zaczęły pojawiać się ze strony polskiej propozycje, by na ziemiach Polskich wolnych od wpływów pruskich powołać Rząd Tymczasowy. Na uwagę zasługują tu memoriały Tadeusza Mostowskiego, gen Józefa Zajączka, Stanisława Potockiego oraz Księcia Józefa Poniatowskiego z listopada 1806 r.

Mostowski okazał się zwolennikiem wprowadzenia do Polski konstytucji i praw wzorowanych na francuskich. Generał Potocki wystąpił z propozycją utworzenia komitetu centralnego, jako władzy najwyższej, powołanej w celu ujednolicenia administracji na ziemiach polskich. W piśmie Józef Zajączek zaproponował m.in. kandydatury na członków zarządu tymczasowego, natomiast jego brat, Ignacy przedstawił projekt powołania Tymczasowej Rady Zwierzchniczej, jako organu wykonawczego i prawodawczego.

Na mocy dekretu ustanowionego przez Napoleona 14 stycznia 1807 w Warszawie powołano do życia Komisję Rządzącą, której powierzono władzę nad „Polską zdobytą na królu pruskim”, oczywiście pod własną zwierzchnością. Komisja składała się z 7 członków, przeważnie arystokratów z dawnego grona działaczy Sejmu czteroletniego.^[26]

15 stycznia na funkcję prezesa Komisji Rządzącej wybrano Stanisława Małachowskiego, podlegało mu 5 dyrektorów: Feliks Łubieński został dyrektorem Resortu Sprawiedliwości i Wyznań, Stanisław Breza Resortu Spraw Wewnętrznych, Jan Małachowski Resortu Skarbu, Ks. Józef Poniatowski Resortu Wojny a Resortu Policji Aleksander Potocki.

Według dekretu cesarskiego Komisja była organem władzy najwyższej zarówno ustawodawczej jak i administracyjno-rządowej. Swobodę działanie posiadała jednak tylko w sprawach wewnętrznych, co znaczyło brak możliwości prowadzenia samodzielnej polityki zagranicznej. Komisja miała obowiązek składać raporty ze swojej działalności na ręce francuskiego sekretarza stanu Hugo Mareta.

Władza Komisji Rządzącej obejmowała6 departamentów pruskich, bez kwidzyńskiego, który pozostał pod władzą francuską, udało się jej natomiast rozciągnąć swą jurysdykcję na tereny powiatu pilskiego i siewierskiego, jako nabytek z III rozbioru pruskiego.

Od 1 lutego 1807 r. Napoleon przekazał Komisji dochody publiczne z terytorium poddanego jej władzy, które dotąd wpływały do kas intendentów francuskich.^[27] Dochody te miały pozwolić na utrzymanie, wyposażenie i wyżywienie armii, wydatki administracyjne i pensje urzędników.

Komisja zachowała utworzone już przedtem Izby administracji publicznej                         (w Warszawie i w niektórych innych miastach), jako swe władze terenowe. Początkowo zachowały się wraz z nazwami komisji wojewódzkich, które ostatecznie zorganizowano, jako izby administracji publicznej w departamentach oraz izby powiatowe, złożone z prezesa oraz 4 konsyliarzy.

Ustój władz terenowych jak i samej Komisji miał charakter kolegialny, czyli proces podejmowania decyzji odbywał się poprzez większość głosów. Przy Komisji Rządowej funkcjonował komisarz francuski (Charles-Maurice de Talleyrand, a od 18 V 1808 r. Vincent) podległy Generałowi Intendentowi powołanemu do wszystkich spraw, które dotyczyły armii francuskiej, a przede wszystkim do przekazywania Komisji rozkazów Cesarza.^[28]

Tamtejszy  charakter władz utrzymał się do podpisania traktatów pokojowych w Tylży i utworzenia Księstwa Warszawskiego.

5.4.            Monarcha

Na mocy Konstytucji Księstwa Warszawskiego nadanej przez Napoleona Bonaparte 22 lipca 1807 r. w Dreźnie, pełnia władzy została przekazana w ręce Elektora Saskiego (Księcia Warszawskiego). Władcą Księstwa Warszawskiego został Król Saksonii Fryderyk August I, wnuk króla Augusta III Sasa. Zgodnie z tym Księstwo zostało połączone z Saksonią unią personalną w osobie monarchy, a każdy przyszły władca Saksonii miał zostać księciem warszawskim, co normował art.5 Konstytucji „Korona Książęca Warszawska jest dziedziczną w osobie króla saskiego, jego potomków, dziedziców i następców, podług porządku następstwa ustanowionego w domu saskim.”^[29] Usadowienie dynastii saskiej na tronie polskim pozostawało wiec w zgodzie z postanowieniami ustawy zasadniczej z 3 maja 1791 r.

Monarcha na wydarzenia nad Wisłą wpływ miał jednak niewielki. Ciągle przebywał w Saksonii odwiedzając Warszawę zaledwie kilkukrotnie. Jedynie dzięki pomocy Ministra Sprawiedliwości Księstwa Feliksa Łubieńskiego, który stał się w zasadzie jego „prawą ręką” zachował rozeznanie w sprawach Księstwa.

Na mocy postanowień Konstytucji Rząd jest w osobie Króla, który sprawuje pełnię władzy wykonawczej, poza tym do króla należało „praw początkowanie”, czyli inicjatywa ustawodawcza.

         Król sprawował władzę wykonawczą przez sześciu ministrów i prezesa, tworzących wspólnie Radę Ministrów; powołano także Radę Stanu, będącą organem doradczym króla w sprawach ustawodawczych, która pełniła również funkcję trybunału administracyjnego. Wzorem dawnej Rzeczypospolitej powołano dwuizbowy Sejm Księstwa Warszawskiego, mający jednak mocno ograniczone kompetencje na rzecz króla i władzy wykonawczej, pozbawiony wszystkich funkcji kontrolnych w stosunku do władz państwowych

           W artykule 8 ustawy zasadniczej wymienione zostały „prawa” – czyli ustawy sejmowe i urządzenia administracji publicznej, którymi były akty królewskie o charakterze normatywnym. Książe wydawał również akty o charakterze prawotwórczy.

         Najczęstszą formą aktów królewskich był dekrety, które opracowywane były                     w Radzie Stanu. Akty wykonawcze w celu dopełnienia ustawy zasadniczej miały charakter równorzędny z normami konstytucyjnymi.

Art. 9 Konstytucji przyznawał Królowi wyłączne prawo do zwoływania zgromadzenia Sejmu Głównego (zwoływanego, co dwa lata w Warszawie, nietrwającego dłużej niż 15 dni.), Sejmików, czyli sejmików powiatowych oraz zgromadzeń gminnych.

Monarcha miał ponadto prawo do powoływania spośród członków izby niższej Marszałka Sejmu (art. 39), a także mianowania marszałków sejmików (art. 55) i obywateli prezydujących w zgromadzeniach gminnych (art. 62).^[30]

             Nowym organem, nieprzewidzianym w innych konstytucjach napoleońskich było stanowisko wicekróla uzależniając jego powołanie i zakres władzy od woli królewskiej.^[31]

Istnienie tego przepisu było jednak uzasadnianie poprzez fakt sprawowania władzy przez monarchę na terenie Księstwa i Saksonii. Czyli ziem niegraniczących bezpośrednio ze sobą, co utrudniało Fryderykowi realne rządzenie i przebywanie na terytorium Księstwa Warszawskiego. Mimo zaistnienia tych okoliczności przez cały okres istnienia Księstwa nie doszło jednak do utworzenia stanowiska wicekróla.

         Według postanowień art. 83 i 84 Konstytucji Księstwa Warszawskiego funkcję monarchy saskiego i warszawskiego było konsekwentnie rozgraniczanie mimo połączenia ich w jednej osobie. Dla odrębności państwowej Księstwa miały szczególne znaczenie przepisy Konstytucji, według których warunkiem sprawowania wszelkich urzędów było obywatelsko Księstwa Warszawskiego, a językiem wszystkich aktów urzędowych miał być język „narodowy”.^[32]

Obradom Rady Stanu przewodniczył król, wicekról bądź prezes mianowany przez króla, a jej postanowienia, wyroki i projekty do praw podlegają zatwierdzeniu królewskiemu.

Władca mianował również wojewodów, kasztelanów oraz biskupów a „W senacie prezyduje jeden z jego członków mianowany na to od króla.”^[33] Fryderyk miał prawo powoływania na stanowiska prefektów, członków rad prefekturalnych, podprefektów i burmistrzów „bez poprzedzającego sobie przedstawiania”.^[34]

Książę mógł odwoływać wszystkich urzędników nie dożywotnich , nawet wicekróla oprócz urzędników publicznych powoływanych na stanowiska dożywotnie (sędziowie i senatorowie) lub tych, którzy pochodzili z wyboru (posłowie, deputowani do Izby poselskiej oraz „sędziowie pokoju”).

         Od września 1810 roku wprowadzono wymóg odpowiednich kwalifikacji zawodowych od osób powoływanych na urzędnicze stanowiska w administracji publicznej. W rzeczywistości działo się jednak zupełnie inaczej, gdyż zdarzały się bardzo częste przypadki wybierania osób niekompetentnych.

W kwestii sądownictwa Książę Warszawski również otrzymał szereg uprawnień. Na mocy art. 78 Konstytucji mógł darować lub zwolnić z kary przestępcę kierując się prawem łaski, a wyroki sądów i trybunałów wychodziły w jego imieniu. Posiadał także prawo do nominacji sędziów, poza sędziami pokoju, którzy byli wybierani na swe stanowiska przez sejmiki.

Do króla na mocy dekretu z 20 IV 1808 r. należała „naczelna dyrekcja nad wojskami”, wedle postanowień Konstytucji, Fryderyk mógł wprowadzić wojska księstwa do Saksonii, co normował art. 80. „Król może przyzwać do Saksonii część wojska Księstwa Warszawskiego, zastępując ją równą liczbą wojska saskiego”.^[35] Jednak Król saski, jako członek Związku Reńskiego podlegał Napoleonowi, przez co i armia księstwa podlegała francuskiemu dowództwu.

Wszystkie ordery cywilne i wojskowe na mocy art. 85 zostają utrzymane, a prawo ich nadawania otrzymał Król, który stał się „Naczelnikiem tych orderów”. Na podstawie tego przepisu wznowiono przyznawanie orderu Virtuti Militari (łac. Męstwu wojskowemu – (cnocie) dzielności żołnierskiej), który jest najwyższym polskim odznaczeniem wojskowym nadawanym za wybitne zasługi w boju. Król ponadto nadawał Ordery Orła Białego oraz Order Świętego Stanisława Biskupa Męczennika.

Artykuł 87 stanowił ze akty prawne administracji publicznej nabierają mocy obowiązującej przez ogłoszenie ich w ogranie publikacyjnym pod nazwą „Dziennik Praw”.^[36]

W praktyce jednak umieszczanie aktów w Dzienniku Praw nie było stosowanie przez Króla gdyż  w rzeczywistości obowiązek ten był uzależniony od jego woli.

Art. 87 ustawy zasadniczej określał moment, gdy ustawa nabiera mocy obowiązującej, działo się to, gdy zostaje ogłoszona w centralnym organie publikacyjnym, który nosił nazwę Dziennik Praw. Wprowadzony został do Księstwa wzorem francuskim.

Dziennik Praw był najważniejszym miejscem do ogłaszania dekretów do wiadomości publicznej. Oprócz niego ważne znaczenia w ogłaszaniu dekretów miały organy administracji terytorialnej.^[37]

         Uposażenie władcy regulował artykuł 10 konstytucji, który stanowi „Dobra korony książęcej składają się naprzód, z rocznego dochodu wynoszącego siedem milionów zł polskich przez połowę w dobrach królewskich, a przez połowę w gotowiźnie ze skarbu publicznego, po wtóre, z pałacu królewskiego w Warszawie i z pałacu saskiego”.^[38]

         August przekazywał jednak większość z tych dochodów na funkcjonowanie                      i utrzymanie wojska.

5.5.          Ministrowie

           Przy opracowywaniu i budowie konstytucyjnego rządowego aparatu Księstwa Warszawskiego oparto się na modelu francuskim. Zarząd nad głównymi działami administracji krajowej powierzono jednostkowym organom, czyli ministrom.

Konstytucja Księstwa Warszawskiego, a mianowicie  art. 11 wprowadziła ministerium, które składało się z sześciu członków, kolejno: Minister Sprawiedliwości, Spraw Wewnętrznych i Religijnych, Wojny, Przychodów i Skarbu, Policji oraz Sekretarz Stanu. Mianowani na stanowiska zostali w większości byli dyrektorzy Komisji Rządzącej.

Ustawa zasadnicza niezbyt dokładnie określała zakres obowiązków poszczególnych ministrów, zatem pod koniec 1807 r. przystąpiono do prac mających na celu określenie zakresu władzy poszczególnych ministrów ich wzajemnych stosunków między sobą oraz w odniesieniu do innych organów królewskich.^[39]

Na początku 1808 r. po wniesieniu kilku poprawek, Rada Stanu przyjęła projekt Aleksandra Linowskiego, który stał się podwaliną dekretu królewskiego „O organizacji ministerstw” z dnia 20 kwietnia 1808 r.

Ministrowie byli organami jednoosobowymi, którym Król powierzył, jako swym organom wykonywanie tak ustaw sejmowych jak i własnych dekretów. Każdy akt królewski miał być podpisany przez „ministra wydziałowego”. W związku z tym pozostawała odpowiedzialność ministrów na akty „przez nich podpisane, a przeciwne konstytucji lub krajowi szkodliwe”.^[40]

Pierwszy rozdział (art. 1-20) Dekretu mówił o organizacji ministerstw. Zakres obowiązków został określony w art.1, który stanowi „powierzamy ministrom naszym wykonanie praw i urządzeń administracji publicznej”.^[41]

Dalsze przepisy określają również odpowiedzialność za nie wypełnianie wyżej wymienionego obowiązku. Do pomocy ministrom będą mianowani przez króla konsyliarze sekretarni, ponadto przy każdym z ministrów mogą być dwaj audytorowie bezpłatni, którzy będą przy wydziale przygotowywać się do urzędowania.

Urząd Ministra Sprawiedliwości w Księstwie Warszawskim piastował Feliks Łubieński – „minister sprawiedliwości, na którego najwięcej skarg i obwinień i, po większej części, bez przyczyny. Do pracy, czynności, ambicji większych nad innych, łączy składaną pobożność, słodycz i zręczność, i pod samym powolności pozorem nieprzełamany upór”.^[42] Sprawował swą funkcję przez cały okres istnienia Księstwa.

Do zakresu jego obowiązków należał naczelny dozór nad zachowaniem i wykonaniem urządzeń administracji sądowniczej na terenie całego Księstwa. Zyskał on także prawo rewizji sądów, notariuszy i adwokatów. Prośby i wnioski o zwolnienie lub darowanie kary

i tym podobne sprawy „od naszej najwyższej łaski zależące”, będzie przedstawiał Radzie Stanu. Zyskał również częściowy współudział przy wybieraniu sędziów pokoju poprzez „przedstawienie do nominacji królewskiej kandydatów, wybranych w potrójnej liczbie przez sejmiki”.^[43] W kwestii rozstrzygania wątpliwości prawnych mógł zwracać się do Króla za pośrednictwem Rady Stanu.

Na mocy art. 27 minister sprawiedliwości „wydaje zalecenia do sądów w celu utrzymania regularnego biegu sądownictwa, nie wdając się w wyrokowanie ani wskazując im jak mają sądzić”.^[44]

Do kompetencji ministra zaliczała się też cześć oświaty poprzez nadzór nad „domami kar i poprawy”.

Minister spraw wewnętrznych w Księstwie Warszawskim był jednoosobową naczelną władzą państwową, do którego należał cały zarząd kraju nieprzekazany innym władzom, a także gospodarka, urządzenia użyteczności publicznej, oświata i wyznania.

Jako pierwszy urząd piastował Jan Paweł Łuszczewski, „nie postarał się brak kwalifikacji kierowniczych rekompensować niezmordowaną pracowitością”. Pełnił swą funkcje od 5 października 1807r. do 26 czerwca 1812 roku. Jego następcą został Tadeusz Mostowski (od 19 września 1812 r. do maja 1813 r.). W myśl art. 32 dekretu dotyczącego organizacji ministerstw do jego obowiązków należało: podział kraju na departamenty, powiaty, gminy i ścisłe ich ograniczenie, dokonanie organizacji prefektur, podprefektur, okręgów burmistrzowskich i dozór nad nimi.

W kwestiach gospodarczych do jego obowiązków należał pomiar i szacowanie gruntów, osuszanie oraz nadzór nad uprawą gruntów i łąk. Sprawował również dozór nad kopalniami, fabrykami, kunsztami, rzemiosłami i handlem wszelkiego gatunku.

Do jego wydziału należy również oświecenie publiczne.

Minister Spraw Wewnętrznych będący zarazem Ministrem Religijnym miał za zadanie przygotować projekty dotyczące obrzędów religijnych, ogólnym uporządkowaniu wyznań

i zapobieżenie wszelkim nadużyciom.

Według art. 38 „Do ministra spraw wewnętrznych należy podawanie corocznych tabel statystycznych względem ludności i gospodarstwa, rzemiosła i fabryk oraz bilansu handlowego”.^[45]

Minister Wojny w Księstwie Warszawskim był jednoosobową naczelną władzą administracyjno-wojskową. Przez cały okres działalności, czyli od 5 października 1807 do maja 1813, funkcję tę sprawował książę Józef Poniatowski.

Według dekretu z 20 IV 1808 r. do kompetencji Ministra Wojny należała nie tylko administracja wojskowa, ale i Naczelne Dowództwo Wojsk Księstwa.^[46]

Do kompetencji Naczelnego Wodza zaliczały się też sądy i szkoły wojskowe – co do wyznaczania kary. Obowiązkiem jego było udzielenie pomocy wojskowej w przypadku rekwizycji władz krajowych.

Minister Przychodów i Skarbu był jednoosobową naczelną władzą administracyjną w zakresie skarbowości. Funkcję ministra sprawowali: Tadeusz Dembowski (5.X.1807-12.IV.1809 r.), Jan Węgliński (13.VII.1809-30.IX.1810 r.) oraz Tadeusz Matuszewicz (30.IX.1810 – V.1813 r.).

         Minister przychodów i skarbu stał na czele administracji skarbowej, któremu podlegało oprócz ministerstwa, nadzór nad wszelkimi dochodami i kasami.

Minister Przychodów i Skarbu posiadał również prawo nadzorowania innych resortów w związku z wykonywaniem planu budżetowego, posiadał przy tym prawo do wywierania wpływu na kierowników poszczególnych resortów.

         Ustanawianym przez Króla budżetem był teoretycznie skrępowany, a w praktyce jednak mógł go zmieniać. Poza ministerstwem pod jego jurysdykcją były takie instytucje jak: Kasa Generalna, Biuro Generalne Stempla, Dyrekcja Loterii i Wydział Administracji Soli. Zarząd dobrami narodowymi za pośrednictwem Dyrekcji Generalnej Dóbr i Lasów Narodowych wszedł w zakres kompetencji ministra od 1811 r.

Ministerium Przychodów i Skarbu było urzędem pomocniczym ministra i składało się ono z: Sekretariatu Generalnego, wydziałów Rachunkowego, Solnego, Dochodów Stałych, Dochodów Niestałych, Stempla, Poczty oraz Loterii i Kancelarii.

Minister Policji był naczelną władza państwową, do której należało „ zapobieganie wypadkom szkodliwym i bezprawiom tudzież czuwanie nad bezpieczeństwem i porządkiem publicznym”.^[47]Począwszy od 5 października 1807 r. do 24 listopada 1811r. urząd ten piastował Aleksander Potocki. Dzień później, czyli 25 listopada 1811 roku na jego następcę wybrany został Ignacy Sobolewski.

         Do kompetencji ministra należała cenzura gazet i pism oraz przeciwdziałanie zgorszeniom. W kwestiach zdrowotnych ministra obowiązywał dozór nad aptekami                    i szpitalami, utrzymywaniem w ładzie dróg i mostów oraz oświetlenie ulic. W razie potrzeby do utrzymania porządku w Księstwie minister w myśl art. 68 ma prawo użyć Gwardii Narodowej.

Ze sferą działalności Ministerstwa Policji, zazębiał się w wielu dziedzinach zakres praw, które należały do kompetencji Ministra Spraw Wewnętrznych.^[48]

Po rozwiązaniu Komisji Rządzącej większość stanowisk przetrwała, zmieniła się jedynie nazwa.

Nowością, którą wprowadziła dekret był Urząd Sekretarza Stanu. Jan Węgliński po odsunięciu od stanowiska Ministra Skarbu objął Urząd Sekretarza Stanu. Do jego kompetencji należało sygnowanie podpisu Króla, stał na czele Kancelarii Królewskiej, powierzona mu również została pieczęć gabinetowa. Był pośrednikiem miedzy Radą Stanu, ministrami a Królem, przekazując mu pisma i raporty. Wyjątki stanowią jedynie pisma sygnowane napisem „do rąk własnych królewskich”, których sekretarz nie ma prawa otworzyć, przekazując je bezzwłocznie w ręce królewskie.

        Ministrowie w Księstwie Warszawskim wobec jednoosobowego sprawowania władzy, ciągłej nieobecności monarchy oraz wywodzenia się ze sfer arystokratycznych mieli bardzo silna pozycję i znaczenie. Najważniejszą rolę, mając na uwadze zakres jego obowiązków pełnił Minister Spraw Wewnętrznych.

5.6.           Rada Ministrów

Rada była organem kolegialnym, który posiadał w kompetencji przedstawianie królowi spraw, które należały do zakresu obowiązków więcej niż jednego ministra. W razie nie wyznaczenie przez monarchę wicekróla, w myśl art. 8 i 13 Konstytucji Księstwa Warszawskiego została powołana do życia Rada Ministrów składająca się z sześciu ministrów resortowych na czele z Prezesem.

Urząd Prezesa Rady Ministrów piastowali kolejno byli członkowie Komisji Rządzącej, najpierw na krótko Stanisław Małachowski, który sam zrezygnował ze stanowiska, po nim Ludwik Gutkowski, wreszcie Stanisław Kostka Potocki, najbardziej czynny i zasłużony na tym stanowisku, zjednany dla systemu napoleońskiego.

Funkcje sekretarza pełnił początkowo Ignacy Sobolewski, a od 29 XI 1808 r. Stefan Grabowski, obok którego był jednak osobny sekretarz „utrzymujący protokół„ – Ignacy Szczurkowski.^[49]

Na początku Rada Ministrów nieodróżniana ściśle od Rady Stanu – pojmowała swoją rolę, jako zastępcy króla, funkcjonując w charakterze rządu krajowego według tymczasowej „organizacji wewnętrznej” wydanej przez siebie 8 X 1807 r.^[50]

Według postanowień konstytucji stanowisko Rady Ministrów zostało wyraźnie wyodrębnione od Rady Stanu. Jej kompetencje zostały jednak w znacznym stopniu ograniczone, gdyż nie miała prawa samodzielnie podejmować żadnych decyzji i służyła jedynie, jako organ umożliwiający porozumiewanie się króla z ministrami w sprawach zastrzeżonych dla króla.

W czasie nieobecności Fryderyka Augusta Rada Ministrów zbierała się na swoje sesje raz w tygodniu. Natomiast podczas obecności monarchy w Księstwie miała prawo zwołać swe posiedzenie tylko na jego rozkaz.

W związku ze swym częstym pobytem poza granicami Księstwa, Fryderyk w dniu 20.VI.1810 r. wydał dekret o zasadach funkcjonowanie rady podczas jego nieobecności w Księstwie.

Akt ten pozwalał w sprawach rozpatrywanych przez Radę, po uznaniu ich za niecierpiące zwłoki na podjęcie środków zaradczych przez ministra, ponoszącego za to odpowiedzialność przed królem (art. 6).^[51]

Rodziło to już namiastkę centralnego kierowania przez Rade Ministrów administracją kraju, chociaż nie dawało jej wyraźnie stanowiska rządu krajowego.^[52]

W razie sporu kompetencyjnego pomiędzy poszczególnymi  ministerstwami Prezes Rady Ministrów uzyskał prawo poddawania takich przypadków pod obrady Rady, wówczas przysługiwało mu prawo żądania wyjaśnień od ministrów. Na ministrów natomiast nałożono obowiązek składania przed Radą raportów i rachunków kwartalnych.

Dekret z 20.VI.1810 r. wprowadzał, więc istotne zmiany w stanowisku Rady Ministrów. Szereg przepisów wzmacniało pozycją Rady względem innych organów i ją samą pod względem organizacyjnym.^[53]

W szczególnym stopniu można było zaobserwować wzrost znaczenie i kompetencji Rady względem i w pewnym stopniu kosztem Rady Stanu.

Ministrowie oprócz spraw związanych z funkcjonowaniem własnego resortu, zajmowali się kierownictwem oraz prowadzili nadzór działalności innych urzędów centralnych. Najważniejszymi z nich były: Dyrekcja Edukacyjna, która została powołana w zastępstwie Komisji Edukacji Narodowej oraz Izba Obrachunkowa, w której kompetencji było kontrolowanie działalności finansowej urzędników państwowych.

W obliczu zbliżającego się konfliktu zbrojnego z Rosją, Fryderyk August wydał narzucony mu przez Napoleona dekret z 26.V.1812 r., w którym przekazał całą władzę centralną przyznaną królowi przez Konstytucje na rzecz Rady, która została upoważniona do sprawowanie władzy zwierzchniej w kraju, w zastępstwie króla podczas jego nieobecności, poza obrębem jej jurysdykcji pozostało jedynie dymisjonowanie ministrów oraz wprowadzanie jakichkolwiek zmian w sądownictwie.

Na podstawie dekretu Rada Ministrów stała się władzą centralną Księstwa Warszawskiego, oprócz którego władzę jednolicie pełnik król.

Akty wydawane przez Radę Ministrów w tym charakterze miały obowiązywać do czasu wyraźnego ich uchylenia dekretem królewskim.^[54]

W posiedzeniach Rady Ministrów mógł brać udział ambasador francuski, na mocy dekretu z 17 stycznia 1813 r. uprawnienie to uzyskał rezydent napoleoński, dyplomata baron Louis Pierre Edouard Bignon.^[55]

Rozdział III

Rada Stanu w Księstwie Warszawskim

2.1.          Rada Stanu

Na mocy ustawy zasadniczej Księstwa Warszawskiego z dnia 22 lipca 1807 r., art. 14 wprowadzał nowy organ rządowy – Radę Stanu, która była wzorowana na modelu francuskim (Conseild’Etat). Była to instytucja typowa dla napoleońskiej Europy, nieznana w tradycji ustrojowej Rzeczypospolitej. Liczyła 8, 10, 12 i więcej osób.^[56]

W myśl art. 14 Rada Stanu składała się z ministrów, a jej zgromadzeniom miał przewodniczyć król bądź wicekról. Jednak na skutek ciągłej nieobecności Fryderyka, oraz w skutek nie skorzystania monarchy z możliwości utworzenia stanowiska wicekróla, powołano w dniu 5.X.1807 r. Stanisław Małachowski na stanowisko Prezesa Rady Ministrów, faktycznie tez pełnił on funkcję Prezesa Rady Stanu. Od roku 1810 Rada Ministrów i Rada Stanu posiadała wspólną kancelarię.

Stanisław Małachowski jednak swej funkcji nie pełnił długo w grudniu 1807 roku zrezygnował. Jego następcą okazał się powołany na to stanowisko 18 grudnia 1807 r. Ludwik Gutkowski, który w listopadzie 1808 r. idąc w ślady swojego poprzednika, zrezygnował ze stanowiska. Ostatnim prezesem obu Rad był Stanisław Kostka Potocki, który swe urzędowanie rozpoczął 25 marca 1809 r.

         Rada Stanu składała się z prezesa, sekretarza oraz kancelarii, które to do 13 czerwca 1810 roku były wspólne oraz protokół, który był wspólny dla obu organów tylko na początku istnienia.

W myśl postanowień ustawy zasadniczej , Radzie Stanu zostało przyznanych czterech referendarzy, którzy w myśl art. 14 nie byli członkami Rady. Rola referendarzy została bliżej określona w dekrecie królewskim z 24 grudnia 1807 r.

Po otrzymaniu listy kandydatów, ułożonych przez Radę Stanu, król mianował 4 referendarzy: Aleksandra Linowskiego, Karola Wojdę ,Józefa Morawskiego i Onufrego Dominika Wyczechowskiego.^[57]

Rada Stanu otrzymała kompetencje przygotowywania na wniosek ministra projektów ustaw i dekretów, co normuje art. 15 „Rada Stanu roztrząsa, układa i stanowi projekta do praw lub urządzenia administracji publicznej, które przedkłada każdy minister w przedmiotach tyczących się swych wydziałów”.^[58]

Na mocy postanowień ustawy zasadniczej do kompetencji Rady Stanu należało oprócz przygotowywania projektów ustaw także pełnienie funkcji sądu kasacyjnego, kompetencyjnego oraz administracyjnego. Rada w myśl postanowień konstytucji otrzymała także szereg funkcji sądowych.

         Do niej należało rozstrzyganie sporów o kompetencje zachodzące między władzami administracyjnymi a władzami sądowymi. Także w przypadku powstania sporu pociągnięcie do odpowiedzialności sądowej urzędników administracji publicznej.

         Wszelkie wyroki „stanowienia, projekty do praw”, podejmowane lub rozpatrywane na posiedzeniach Rady Stanu podlegają zatwierdzeniu królewskiemu.

          Urządzenia dopełniające konstytucje wychodzące od króla w myśl art. 86 mają być rozpatrywane w Radzie Stanu.

„Po ułożeniu projektu prawa, Rada zawiadamia odpowiednią komisje, której przedmiot prawa się tyczy, przez ministra wydziału lub za pośrednictwem referendarzy. W przypadku, gdy komisja obstaje przy swoich uwagach i żąda „określenia w projekcie do prawa”, minister donosi o tym fakcie Radzie Stanu, która ma prawo dopuścić członków komisji do uczestnictwa w swoich obradach, w sferze prawa, które wymaga określenia.

          Członkowie Rady Stanu są również członkami Izby poselskie, zasiadają w niej i mają głos stanowczy”.^[59]

2.2.            Funkcje i organizacja Rady Stanu

         W konstytucji Księstwa Warszawskiego kompetencjom i zakresowi obowiązków Rady Stanu nie poświęcono należytej uwagi. Ich rozwinięcie i wszelkie zmiany ustawowe zostały stopniowo doprecyzowywane w dekretach królewskich ogłaszanych w Dzienniku Praw Księstwa Warszawskiego.

         Na podstawie dekretu wydanego 24 XII 1807r.  a mianowicie artykułu 6 została miedzy innymi bliżej określona rola referendarzy, niezbyt jasno określona w ustawie rządowej. Ponadto do Rady należało „zajmowanie się sprawami konstytucji i jej dopełnienie, projektami ustaw sejmowych oraz „urządzeń publicznej administracji, ograniczenia władz, magistratur…”.^[60] Art. 3 normował podobnie jak ustawa konstytucyjna przygotowywanie przez Radę projektów praw w sprawach jej podlegających, a następnie podlegających zatwierdzeniu królewskiemu.

         Artykuł 1 Dekretu z 24.XII.1807 r. podkreślił zwierzchnią władzę Króla nad Radą Ministrów i Radą Stanu. Dekret podobnie jak Konstytucja określał zasady zbierania się przez rade za obecnością króla bądź wicekróla, bądź tez prezesa powołanego przez władcę. Różnice można zauważyć w częstotliwości zbierania się na sesje, które teraz miały odbywać się dwa razy w tygodniu.

W myśl art. 8 projekty do praw Radzie przedkłada minister odpowiedni, którego wydziału tyczy się przedmiot.

Rada była organem doradczo – pomocniczym przygotowującym na wniosek odpowiedniego ministra projekty uchwał sejmowych i dekretów królewskich. W Izbie Poselskiej realizowała królewskie prawo inicjatywy ustawodawczej.

W myśl postanowień art. 19-21 Radzie przyznano rozważanie rocznego budżetu wydatków i dochodów, ogólnego urządzenia dóbr narodowych oraz rozkład podatków pomiędzy departamenty. Nie było to właściwie rozszerzeniem kompetencji, jak się na ogół pojmuje w literaturze, ale tylko interpretacją ustawodawczej funkcji Rady Stanu.^[61]

         Kilka dni później, a mianowicie 26.XII.1807 r. ukazał się Dekret Królewski, według którego na specjalne żądanie władztwa francuskiego w sprawach zaopatrzenia wojska w żywność dopuszczał podjęcie Decyzji przez samą Rade Stanu, powiadamiając o tym następnie Króla. Decyzja ta mogła zapaść jedynie podczas nieobecności władcy i tylko w  wyjątkowych i niecierpiących zwłoki okolicznościach. Jednocześnie z dekretu jasno wynikało ze Król w ciągu najbliższych miesięcy nie widział potrzeby podejmowania takich decyzji. Akt ten stanowił, ze we wszystkich pozostałych sprawach Rada ma zwracać się do króla.^[62]

         Wkrótce okazało się ze liczba członków Rady jest zbyt mała by podołać powierzonym im zadaniom, i na wzór swojego francuskiego odpowiednika wysunięto żądanie o powołanie audytorów i radców stanu. Wtedy to również Minister Skarbu zaproponował pomysł podzielenia rady na sekcje.

          Ostateczne na sesji Rady ustalono opinie, według których miała ona zostać podzielona na cztery wydziały: sprawiedliwości, spraw wojskowych, skarbowy, spraw wewnętrznych, oraz jej stan liczebny miał zostać zwiększony o 10 członków (radców stanu).

         Wedle postanowień dekretu królewskiego z dnia 12.VIII.1808 r. została uwzględniona tylko część postulatów. Król zarządził tymczasowe powiększenie stanu obecnego poprzez mianowanie sześciu radców stanu (Aleksandra Linowskiego, Jana Pawła Woronicza, Michała Kochanowskiego, Ignacego Sobolewskiego, Jan Węgleńskiego (Węglińskiego) oraz Walentego Rzędkowskiego).

         Nieobecność Króla spowodowana działaniami wojennymi dała pretekst do zwrócenia się do niego o możność podejmowania decyzji w jego zastępstwie Radzie Stanu bądź Radzie Ministrów. Odpowiedzią okazał się dekret królewski z 25.III.1809 r. przekazujący decyzyjność Radzie Stanu.

         Uchwały Rady Stanu wydawana na mocy dekretu z 25.III.1809 r. miały moc wiążącą dla ministrów do momentu ewentualnej odmowy ich zatwierdzenia przez króla ex post (po fakcie), a wiec upoważniały one radę pod nieobecność króla i w nagłych wypadkach do podejmowania uchwał w jego bezpośrednim zastępstwie.

           Decyzja ta dawała radzie tymczasowo możliwość sprawowania rządów i w stosunku do Rady Ministrów czyniąc ją organem nadrzędnym.

         Wraz z pojawieniem się nowych członków zaczęły pojawiać się wątpliwości, co do funkcjonowania Rady.

         Dekretem z 3.I.1809 r. zezwolił na opracowanie projektu nowej organizacji funkcjonowania oraz „co do porządku jej postępowania”.

         Opracowanych zostało wiele projektów dotyczących organizacji Rady Stanu a prace nad sama ustawą zajęły miesiące.  Dopiero 19.IX.1810 r. został uchwalony dekret królewski „O organizacji Rady Stanu”.

Art. 3. Dekretu zaliczył do grona członków Rady Stanu, radców stanu, nie zmieniając pozycji referendarze. Rada podzielona została na cztery sekcje: sekcje sprawiedliwości, sekcje wojny, sekcje finansów i skarbu oraz sekcje policji, której sprawy rozpatrywane miały być w sekcji, z która „najbliższy stosunek mieć będą. „

Każda sekcja miała składać się z trzech Radców Stanu i jednego Referendarza, których powołuje król (art.5).

Sekcje w Radzie były jedynie ciałami doradczymi, ich obradom przewodniczył pierwszy z kolei Radca Stanu, który wchodził w jej skład. Prezes posiadał prawo uczestniczenia w obradach każdej sekcji, nie ma jednak w niej głosu stanowczego.^[63]

W kwestii sporów administracyjnych art. 35 przekazuje ich rozpatrywanie Radzie Stanu przez odwołanie się od decyzji rad prefekturalnych, przez radę departamentową popartą informacją i opinią od rady prekfekturalnej oraz może został złożony przez strony, jeśli spór dotyczy kontraktów godzących w dobro narodowa a bezpośrednio przez nich zawartych.

Na mocy postanowień art. 140 Prezes może zwołać zebranie Rady Ministrów, gdy uzna to za stosowne.

W kwestii sądowniczej zyskała prawo oddawania pod sąd administracyjny urzędników mianowanych przez Króla „w przypadku niedopełnienia obowiązków lub podburzania innych do nie wykonywania obowiązków wynikających z obowiązującego prawa, w przypadku defraudacji papierów, pieniędzy, akt powierzonych mu, jako urzędnikowi oraz  w wypadku nadużywania swej władzy dla własnych celów lub pognębienia innych  i sfałszowania lub zgubienia akt, które dotyczą jego urzędowania” ( art. 35).

Wszelkie podania skierowane do Rady Stanu kierowane są do Sekretarza Generalnego, który naznacza na kopercie numer oraz datę odebrania i bezzwłocznie przekazuje je w ręce Prezesa.

Na mocy dekretu z 3.IV.1809 r. przy Radzie Stanu pod przewodnictwem jej Prezesa, funkcjonowała Najwyższa Komisja Egzaminacyjna dla kandydatów na wyższe stanowiska urzędowe. Egzaminy na niższe urzędy przeprowadzały komisje departamentowe.^[64] Powołana została Komisja podań i instrukcji składająca się z referendarzy, którym przewodniczył Prezes Rady Stanu lub jeden z członków według starszeństwa.

 Posiedzenia komisji miały odbywać się w poniedziałki lub w inny dzień, kiedy nie będzie posiedzeń Rady Stanu. Był to organ pomocniczy do wykonywania funkcji sądowych.

Rada Stanu w składzie siedmioosobowym była także organem rozstrzygającym sprawy kompetencyjne między władzami administracyjnymi a sądowymi. Decyzje Rady w tym charakterze, po zatwierdzeniu króla, podległy obowiązkowej publikacji.^[65]

W myśl postanowień Konstytucji wszelkie wyroki i postanowienia Rady podlegają zatwierdzeniu królewskiemu. Jednak wskutek powstałych niejasności o podłożu konstytucyjnym, o którego wyjaśnienie poprosiła Rada, Król wydał Dekret z dnia  11.VII.1808 r. na mocy, którego wyroki Rady, jako Sądu Kasacyjnego nie podlegają zatwierdzeniu królewskiemu. Pozostałe wyroki tak na mocy Konstytucji jak i wydawanych później dekretów wymagają zatwierdzenia królewskiego. Jako organ Rada Kasacyjny posiedzenia swe ma zarezerwowane na piątek. Postanowienie te znalazły potwierdzenie w Dekrecie z 19 września 1810 r. „O Organizacji Rady Stanu”.^[66]

         Kompetencje Rady łączyły w sobie zarówno zakres władzy administracyjnej, w tym sądownictwa administracyjnego oraz sądownictwa i obejmowały sądownictwo kasacyjne w sprawach cywilnych i karnych, przygotowywanie projektów dekretów królewskich jak i ustaw sejmowych, rozstrzyganie sporów administracyjnych w drugiej instancji, rozstrzyganie wszelkich nieścisłości i sporów kompetencyjnych miedzy ministrami poszczególnych resortów, przyjmowanie i opiniowanie sprawozdań kwartalnych z działalności ministrów resortowych oraz pociąganie urzędników administracji publicznej pod odpowiedzialność sądową, co w praktyce pozbawiało ich immunitetu sądowego.

W Księstwie Warszawskim od samego początku rozgorzała rywalizacja w pełnieniu funkcji Rządu Krajowego pomiędzy Radą Stanu a Radą Ministrów. Funkcję Rządu Krajowego na przełomie października i grudnia 1807 r., usiłowała spełniać Rada Ministrów, a do 1810 roku dużą przewagę uzyskiwała Rada Stanu.^[67]

Sytuacja taka utrzymywała się do 20.VI.1810 r., od tego okresu tendencja zaczęła się odwracać i to Rada Ministrów ponowienie uzyskiwała coraz większe znaczenie, co zaowocowało praktycznie pełnią władzy, zastrzeżonej wcześniej dla rąk królewskich na mocy Dekretu z 26.VI.1812 r.

Tak wiec Rada w ustroju księstwa stopniowo zaczęła tracić na znaczeniu, mimo uzyskania w pewnym momencie możności samodzielnego podejmowania decyzji pod nieobecność władcy, zaczęła przekształcać się w organ przede wszystkim sądowy, chociaż nie zdołała jeszcze w pełni rozwinąć swoich funkcji w tym zakresie.

Wpłynęło na to konkurencyjne stanowisko Rady Ministrów i znaczna stosunkowo rozbudowa instytucji parlamentarnych w Księstwie.^[68]

Rozdział IV

Administracja lokalna w Księstwie Warszawskim

3.1.           Podział terytorialny

W kwestii administracji lokalnej oraz podziału terytorialnego zerwano całkowicie z obowiązującym w dawnej Rzeczypospolitej podziałem na województwa, kasztelanie oraz starostwa i wprowadzono na wzór konstytucji francuskiej podział na departamenty, powiaty oraz gminy miejskie i wiejskie.

Na mocy artykułu 64 Konstytucji Księstwa Warszawskiego kraj został podzielony na 6 departamentów: warszawski, poznański, kaliski, płocki, białostocki i bydgoski.

Francuski system organizacyjny zastosowany w Księstwie, polegał na resortowym podziale całej administracji i skrajnej centralizacji, w znaczeniu podporządkowania wszystkich organów, przynajmniej formalnie, jednej osobie króla: dalej, na ściśle hierarchicznej strukturze władz, w zasadzie jednoosobowych, o trzech głównych stopniach.^[69]

         Po wojnie 1809 r. Dekret z 24.II.1810 r. (art. 6) wprowadził podział terytoriów po galicyjskich na cztery departamenty, rozwinięciem tego aktu był Dekret z 17.IV.1810 r. tworzący nowe departamenty: krakowski, radomski, lubelski i siedlecki.^[70]

         Po wejściu w życie postanowień dekretu z 24.II.1810 r., Księstwo Warszawskie liczyło już dziesięć departamentów.

Departamenty zostały podzielone na powiaty, których początkowy było 60, a po utworzeniu nowych czterech departamentów, liczba ich zwiększyła się do 100. Departament warszawski liczył sobie 10 powiatów, poznański 14, łomżyński 7, płocki i kaliski po 13 a bydgoski 10 powiatów.

Na podstawie dekretu królewskiego z 19. XII. 1807 r. powiaty dalej dzieliły się na zgromadzenia gminne.

Zgodnie z podziałem terytorialnym Księstwa Warszawskiego z roku 1807, gmina składała się z jednego lub dwóch powiatów , mieszcząc w sobie miasta i wsie – z wyjątkiem Warszawy, Poznania, Torunia i Kalisza . Miasta te stanowiły osobne okręgi , sama Warszawa miała ich aż 8. Prawa wyborcze w tych okręgach posiadali : właściciel nieruchomości, rzemieślnik , kupiec ( musieli jednak posiadać towar za przynajmniej 10.000 zł.) , wojskowi, księża oraz osoby posiadające wyższe wykształcenie którym władze lokalne przyznały prawa wyborcze.

3.2.           Organy administracji lokalnej

W myśl postanowień konstytucji Księstwa Warszawskiego na czele departamentu na wzór francuski stał prefekt. Na mocy dekretu królewskiego wydanego 7.II.1809 r. „o organizacji władz administracyjnych w departamentach i powiatach” w którym to w sposób szczegółowy określał stanowisko i zakres obowiązków prefekta.

„Prefekt jest na czele administracji departamentu pod władzą ministra spraw wewnętrznych, z obowiązkiem, pod odpowiedzialnością wykonywanie rozkazów każdego z ministrów, i tymże zdawania raportów”.^[71]

        Powoływanie prefektów należało do kompetencji króla. Zwrócił się on do Rady Stanu o przedstawienie kandydatów ( po trzech na określone stanowisko), z których to monarcha dokonywał wyboru.

         Według postanowień § 3 wszystkie sprawy dotyczące departamentu poza sprawami sądownictwa cywilnego i kryminalnego oraz poza dowództwem nad wojskiem wchodzą w bezpośredni zakres kompetencji prefekta, bądź tez pozostają pod jego nadzorem.

          Prefekt podejmował decyzje jednoosobowo we wszystkich sprawach, które wchodziły w zakres jego bez pośredniej kompetencji poza sporami administracyjnymi. Prefekt miał także prawo napominania, a także zawieszania urzędników jemu podległych.^[72]

Przy obsadzie stanowisk prefektów brano pod uwagę przynależność do ziemiaństwa lub miejscowej arystokracji.^[73]

Począwszy od maja 1808 r. większość prefektów w ramach swych departamentów zaczęła wprowadzać ograny publikacyjne, które najczęściej można było spotkać pod nazwą „Dziennik departamentowy.”

„Każdy prefekt w obrębie swojego departamentu sprawuje naczelny dozór nad sprawami oświecenia publicznego a w szczególności nad szkołami wszelkiego gatunku”.

Jednym z najistotniejszych zadań powierzonych prefektom były coroczne objazdy departamentów i składanie sprawozdań odpowiednim ministrom resortowym oraz przedkładanie władzom próśb obywatelskich.

W myśl postanowień art. 10 „Prefekt znosi się z komendantem w departamencie, w rzeczach mających związek z administracją wojskową, oraz co do tej części policji, do której komendanci w departamentach, podług osobnych przepisów, wpływają”.^[74] Ponadto ma obowiązek współpracy z komendantem wojskowym w zakresie wykonywania przepisów i ustaleń dotyczących: poboru wojskowego, gwardii narodowej, zaspokajania poszczególnych potrzeb wojska ( zapasy, magazyny i szpitale wojskowe) oraz przeciwdziałać nadużyciom popełnianych przez funkcjonariuszy wojskowych.

W art. 23 zostały unormowane wszelkie przypadki czasowej lub całkowitej niedyspozycji prefekta w tym: śmierci, choroby, oddalenia się lub suspensji (łac. suspensio 'zawieszenie, powstrzymanie').W tych przypadkach zastępuje jego miejsce pierwszy z nominacji radca prefektury.

Stanowiska prefektów zajmowali: w departamencie warszawskim Michał Łubieński potem Franciszek Nakwaski; poznańskim Józef Łuba potem J. Ponińskie; kaliskim Antoni Garczyński; bydgoskim Antoni Gliszczyński; płockim J. Moszyński potem Rajmund Rembieliński; łomżyńskim Jan Lasocki; siedleckim Józef Grzybowski; krakowskim książę Henryk Ludwik Lubomirski potem Stanisław Wodzicki; lubelskim książę Maciej Jabłonowski i radomskim Józef Małachowski.^[75]

Prefekt do realizacji swych rozległych zadań i kompetencji dysponował aparatem pomocniczym zwanym prefekturą.

         Jej wszelkie zadania, skład i kompetencje określała instrukcja objaśniająca organizację prefektur wydana przez Ministra Spraw Wewnętrznych z 2.VIII.1809 r. W myśl postanowień instrukcji biuro prefekturalne dzieliło się na sekretariat generalny i wydziały.

Sekretariat zawierał w sobie sekretariat właściwy, archiwum i kalkulaturę. Sekretariatowi właściwemu przewodniczył sekretarz, który sprawował funkcję zastępcy sekretarza generalnego oraz dyrektora kancelarii. W skład archiwum wchodził: archiwista, regestrator i adiunkt. Kalkulatura składała się z czterech kalkulatorów i kalkulatora do dóbr narodowych.

Poza Sekretariatem Generalnym było pięć wydziałów: administracyjny, dóbr narodowych i lasów, prawny, budowniczy i lekarski.

Wydział Administracyjny obejmował stosunki związane z wojskiem takie jak: przeprowadzanie wojska, organizacja ludzi i surowców do tworzenia fortyfikacji, kwaterunek, dostarczanie żywności do magazynów. Poza tym w kompetencji wydziału były szpitale, więzienia, mosty, kanały, poczta, udostępnianie i aktualizacja wiadomości statystycznych.

         W wydziale urzędowało dwóch asesorów - komisarzy, „miedzy, których może prefekt podzielić prace wzwyż wyszczególnione a wtedy wydział ten, na dwa by się dzielił. Przeciwnie gdyby wydział nie był podzielony, pierwszy z rzędu asesor komisarz jest szefem wydziału.” ^[76]

Drugi Wydział Dóbr Narodowych i Lasów, do którego kompetencji należy dozór i opieka nad rolnictwem oraz lasami będącymi w granicach departamentu.

         Do Wydziału Prawnego należało rozstrzyganie kwestii prawnych związany                      z administracją dóbr narodowych i z finansami instytucji publicznych oraz współpraca z władzami sądowniczymi, prokuratorskimi i policyjnymi.^[77]

         Wydział Budowniczy dzielił się na trzy oddziały. Właściwy oddział zajmował się dawaniem rekwirowanych planów, robieniem wyciągów, kosztów oraz dozór robót budowniczych. Drugi, zwany hydraulicznym zajmował się oczyszczaniem wód, rzek, osuszaniem błota, ogólnym budownictwem wodnym (kanały, mosty, groble). Do ostatniego wydziału mierniczego, należało miernictwo i mierzenie gruntów nakazanych przez prefekta oraz tworzenie i kopiowanie map. Szefem wydziału był Inspektor Budowniczy Departamentowy.

„Do wydziału lekarskiego, należy policja lekarska oraz wszystko, co tyczy się zdrowia tak ludzi, jako i zwierząt. Wydział ten ma naczelnikiem fizyka departamentowego, któremu do pomocy w przepisywaniu prefekt z kancelistów przydać może.” ^[78]

Na szczeblu powiatowym tych samych obowiązków, co prefekt dopełnia podprefekt, co normuje art. 44. „Podprefekt w obwodzie swego powiatu tych samych pod dyrekcją prefekta dopełnia obowiązków, które prefektowi są powierzone na całym departamencie.”^[79] Jest wiec jego zastępcą na szczeblu powiatowym.

Do pomocy w pełnieniu obowiązków podprefektowi przypisany został kilkuosobowy personel kancelaryjny, złożony z urzędników specjalnych. W personelu byli „fizyk” oraz chirurg przypisany do spraw policji lekarskiej.

Do pilnych posyłek urzędowych funkcjonował w każdej podprefekturze posłaniec konny, którego używano również do funkcji wykonawczo-policyjnych i traktowano, jako zalążek projektowanej żandarmerii.^[80]

Podprefektowi przykazywane są rozkazy i rozporządzenia, tudzież szczególne egzekucyjne rozkazy od prefekta, które ma obowiązek wykonać lub przekazać władzom miejscowym i sprawować nadzór nad ich prawidłowym wykonaniem.

         Kolejnym zobowiązaniem podprefekta było przeprowadzanie corocznej rewizji powiatu i składanie sprawozdań odpowiedniemu prefektowi. Został również upoważniony do nadzorowania wykonywania egzekucji nad leśniczymi oraz nad szkołami powiatowymi. Został również naznaczony zwierzchnikiem urzędników policji. Stosunki z władzami sądowniczymi i wojskowymi oparte zostały na takich samych zasadach jak w przypadku prefekta.^[81]

W razie gdyby podprefekt potrzebował zastępcy, szczególnie podczas rewizji powiatu lub podczas choroby, według art. 54 „prefekt temu zaradzi”, a podczas zawieszenia jego następcę mianuje Minister Spraw Wewnętrznych.

Obok prefekta działała w departamencie Rada Prefekturalna decydująca w komplecie trzech radców (ewentualnie z udziałem prefekta) większością głosów.^[82]

         Do jej kompetencji należały uznane za administracyjne spory majątkowe, w których skład wchodziły spory pomiędzy administracją a dzierżawcami dóbr narodowych lub wykonawcami robót publicznych, spory o odszkodowania wysnuwane przez osoby prywatne dotyczące zawłaszczenia posiadłości lub mienia przez administracje publiczną. Rada wydawała również pozwolenia gminom (a później i osobom publiczno-prawnym) na pozbycie się własności lub też o rozpoczęciu procesu oraz decydowała o przyznawaniu indywidualnych ulg podatkowych.

W sprawach, w których przedmiot przekracza sumę tysiąca złotych, art. 28 daje przyzwolenie na odwołanie się od decyzji Rady Prefekturalnej do Rady Stanu, do rąk własnych odpowiedniego ministra wydziałowego. Z zastrzeżeniem, że ewentualne odwołanie nie skutkuje wstrzymaniem egzekucji.

Prezydencję w radzie sprawuje prefekt, w przypadku jego niemożności prezyduje pierwszy z porządku nominacji radca prefektury.

W sprawie częstotliwości zbieranie się Rady, w razie zaistnienia takiej potrzeby ma zbierać się dwa razy dziennie na swoje sesje, prócz tego prefekt ma prawo zwołać obrady rady w każdym momencie na tak zwaną „sesję ekstraordynacyjną”.

         W Księstwie Warszawskim za wzorem francuskim najniższą jednostką administracyjną w myśl art. 67 ustawy zasadniczej miała być tzw. „municypalność”, której przewodził będzie burmistrz bądź też prezydent.

Nie odróżniano tu miast od wsi, lecz miano na względzie gminy obejmujące jedną lub kilka miejscowości („miasto z pewna liczbą przyłączonych parafii” według dekretu z 7.IX.1808 r.), na razie uznano dekretem z 10.II.1809 r. za osobne municypalności tylko 4 największe miasta: Warszawę, Poznań, Toruń i Kalisz, a od 1812 r. także Kraków, Lublin i Sandomierz.·

W wyżej wymienionych największych ośrodkach miejskich powołano prezydentów municypalnych, którzy podlegali bezpośrednio prefektowi a ich zadaniem było sprawowanie „miejscowej administracji”. Do pomocy w pełnieniu swych funkcji prezydenci municypalni mieli ławników i intendentów policyjnych, wyjątkiem tu okazałą się w Warszawa, w której rezydował Prezydent Policji bezpośrednio podległy Ministrowi Policji, a nie jak w innych ośrodkach prefektowi.

Prezydent municypalny wykonywał swe obowiązki przy pomocy kancelarii oraz personelu usługowego. Skład i organizacja kancelarii w miastach głównych Księstwa była kontynuacją dotychczasowych pruskich reform. W kancelariach miast głównych występowały niekiedy daleko idące odrębności, które były wynikiem różnorodności historycznego ukształtowania form organizacji w miastach polskich.

W tych miastach organami samorządowymi były rady municypalne. Ich skład i sposób mianowania normują art. 67-68 Konstytucji. W miejscowościach gdzie jest 2500 mieszkańców lub mniej skład rady wynosi 10 członków, gdzie jest 5000 mieszkańców lub mniej – 20 członków, a w największych ośrodkach gdzie liczba mieszkańców przekracza 5000, trzydziestu członków. Członkowie rad municypalnych są mianowani przez króla z podwójnej listy kandydatów podanej przez zgromadzenia gminne.

W razie zaistnienia takiej potrzeby rady mogły być zwoływanie przez prefekta bądź prezydenta municypalnego. W normalnym toku obrad spotykały się w 3 ustalonych wcześniej terminach. Prezydent municypalny był organem wykonawczym rady.

Uchwały rad w sprawie budżetu i „składek” od mieszkańców podlegały zatwierdzeniu przez Ministra Spraw Wewnętrznych.^[83]

Dla pozostałych miejscowości dekret z 23.II.1809 r. wprowadzał tymczasową, nieprzewidzianą konstytucją, organizację gmin miejskich i wiejskich. Każde miasto i wieś stanowiły odtąd gminę.^[84]

W mieście administracja była w kompetencji Burmistrza, który był urzędnikiem królewskim przez samego Władce mianowanym. Propozycje obsady tych stanowisk przedstawiał Królowi Minister Spraw Wewnętrznych. W miastach departamentowych burmistrzowie podlegali prefektom, natomiast w innych miastach podprefektom.

Burmistrz stał na czele administracji miejskiej i był mianowany na to stanowisko przez monarchę. Kompetencje burmistrza były zbliżone do kompetencji prezydenta miasta municypalnego.

Obowiązki i kompetencje burmistrzów określał dekret z 23.II.1809 r., wedle, którego ogłaszał akty prawne i polecenia otrzymane od zwierzchników, administrował i nadzorował majątek gminny. Spełniał również funkcje policyjne na terenie gminy.

Pomocą burmistrzowi służyli honorowi ławnicy, mianowanie przez podprefekta, a zatwierdzani przez Ministra Spraw Wewnętrznych spośród obywateli, którzy opanowali umiejętność biegłego czytania i pisania. Organem samorządowym była Rada Miejska złożona, w zależności od liczby mieszkańców, z 3 do 7 radnych.

Członków rady mianował prefekt z listy kandydatów przedstawionej przez zebranie posiadaczy miejskich („gospodarzy w mieście osiadłych”).^[85]

Rady miejskie uzyskały praktycznie ten sam zakres uprawnień samorządowych, co rady municypalne. Wykonywaniem uchwał Rady zajmował się Burmistrz, który był zobowiązany do rozliczania się z wykorzystania funduszów przeznaczonych na zaspokojenie potrzeb gminnych.

Ograniczone zostały natomiast czynności kontrolne Rad Miejskich, sprowadzając je tylko do formułowania zaleceń dotyczących ewentualnego nieprawidłowego postępowania urzędników miejskich oraz burmistrza.

Na czele gmin wiejskich znajdował się wójt, podległy podprefektowi, wyznaczony przez prefekta a zatwierdzony przez Ministra Spraw Wewnętrznych. W kilku sąsiednich gminach urząd ten mógł być sprawowany przez jednego wójta. Ministrowi Spraw Wewnętrznych przysługiwało także prawo odwoływania wójtów, natomiast osoby wyznaczone przez wójtów na stanowisko sołtysów wymagały zatwierdzenia przez podprefekta.

Wójt był zobowiązany do sprawowania miejscowej administracji praktycznie w takim samym zakresie jak burmistrz w gminie miejskiej. Zwoływał posiedzenia rady wiejskiej oraz pełnił funkcje policyjne w gminie.

        Akt z 23.II.1809 roku ustanawiał we wsi obok wójta Radę Wiejską opartą na tych samych zasadach, co Rady Miejskie. Były to ciała kolegialne o charakterze pomocniczym dla wójta.

Najważniejszą ich funkcją było dokonywanie podziału ciężarów publicznych. Mogły one również przedstawiać radzie powiatowej wnioski o ulgi lub zwolnienie gminy ze świadczeń. Rady wiejskie naradzały się nad potrzebami gminy, zwiększeniem własności gminnej, mogły również podejmować uchwały związane z zakładaniem i utrzymaniem urządzeń gminnych.

         Członkowie Rad Wiejskich byli mianowani na swe stanowiska przez prefekta spośród list kandydatów przedstawionych przez zgromadzenia gospodarzy osiadłych we wsi.

Rada Departamentowa była kolegialnym organem samorządowym, powołanym w celu dokonywania rozłożenia na powiaty ciężarów publicznych uchwalanych przez sejm i ofiar nadzwyczajnych.^[86]

Na mocy postanowień art. 65 ustawy zasadniczej, Rada Departamentowa miała składać się z 16 do 24 członków. Wysunięcie kandydatów na radców departamentowych należało do kompetencji sejmików. Liczbę radców dla każdego powiatu ustalano proporcjonalnie do liczy ludności. Po zatwierdzeniu w senacie listy kandydatów, Minister Spraw Wewnętrznych sporządzał listę kandydatów na radców, po dwóch na jedno miejsce, następnie przekazywał ją w ręce królewskie.

Członków rady mianował Król spośród podwójnej liczby kandydatów. Kadencja trwałą 4 lata. W myśl art. 43 Rada Departamentowa wybiera spośród siebie prezesa, stosownie do art.68 statutu konstytucyjnego, „ i jednego z grona swego obywatela, do trzymania pióra. Po skończonych obradach wszelkie akta rady departamentowej oddanymi będą do archiwum prefektury”.^[87]

Kopię protokołów posiedzeń rady wraz z dokumentacją przekazywano za pośrednictwem Ministra Spraw Wewnętrznych Królowi.

Do uprawnień rad departamentowych należało prowadzenie narad w sprawie potrzeb departamentu u zażaleń na prefekta.

Rady Departamentowe przedstawiały także różnorodne projekty mające na celu poprawę sytuacji gospodarczej Księstwa Warszawskiego, występowały one też z propozycjami uzupełnienia konstytucji.^[88]

W myśl postanowień art. 40-41 rady departamentowe zbierają się raz w roku na piętnaście dni w terminie od 1 lutego, aczkolwiek w nadzwyczajnych wypadkach Minister Spraw Wewnętrznych ma prawo zwołać posiedzenie rady. Po każdym odbytym spotkaniu rada przesyła kopie protokołów sesji do Ministra Spraw Wewnętrznych.

W powiecie istniały rady powiatowe liczące od 9 do 12 członków a 2/3 zgromadzenia stanowiło komplet. Członkowie rady zostali mianowani z listy obejmującej dwóch kandydatów na jedno miejsce sporządzonej przez Ministra Spraw Wewnętrznych. Natomiast samej nominacji dokonywał Król.

           Pierwsze nominacje członków rad powiatowych zgodnie z postanowieniami Konstytucji i przepisami Dekretu z 7.II.1809 r. nastąpiły 8.V.1809 r. i w trakcie tego roku przystąpiły do wykonywania swych obowiązków.^[89]

Rada Powiatowa zgromadzała się dorocznie w terminie dziesięciu dniu od dnia drugiego stycznia na tak zwane sesje gospodarcze, oprócz tego Rada musiała zbierać się na każde wezwanie prefekta.

Główną funkcją Rad Powiatowych był rozkład ciężarów w danym powiecie na poszczególne dwory, miasta i wsie. Oprócz tego mogły jeszcze składać opinie o potrzebach powiatu i zażalenia na podprefekta.^[90]

         Rady Powiatowe wybierają prezesa z „własnego grona, oraz jednego z własnego grona do trzymania pióra”. Po zakończeniu obrad wszelkie akta i protokoły rady oddawane będą do archiwum podprefekta.

          Przy utworzeniu Rad Powiatowych rozwiązaniom francuskim nadano w znacznej mierze treść odpowiadająca warunkom społeczno-politycznym Księstwa Warszawskiego.

Rozdział V

Schyłek Księstwa Warszawskiego.

5.1. Ziemie Księstwa oraz struktura administracji pod okupacją rosyjską.

         Zapowiedź wojny z Rosją w roku 1811, w przekonaniu wielu miało być zwiastunem odrodzenia Państwa Polskiego. Kończono budowę fortyfikacji, min. twierdzę w Modlinie^[91]. Zajęto się powiększaniem liczebności wojska. Napoleon rozpoczynając wojnę zezwolił Generalnej Konfederacji Sejmu Nadzwyczajnego Księstwa na ogłoszenie utworzenia Królestwa Polskiego. Na czele konfederacji stanął książę Adam Kazimierz Czartoryski, dawny generał ziem polskich.^[92]

         Do zajmowania się sprawą polską został delegowany ambasador francuski rezydujący w Warszawie arcybiskup Dominik Pradt. Do jego zadań należało między innymi aranżowanie gry politycznej skierowanej przeciwko imperium rosyjskiemu oraz współdziałanie w tej sprawie z Radą Ministrów, która to na mocy dekretu z 26.V.1812 r. przejęła pełnie władzy zagwarantowanej w ustawie zasadniczej księciu Warszawskiemu.

         1 lipca, niezależnie od postanowień konfederacji ustanowiono Komisję Rządu Tymczasowego Wielkiego Księstwa Litewskiego.  Na stanowisko prezesa obrany został Stanisław Sołtas, a członkami komisji stali się: Aleksander Sapieha, Franciszek Jelski, Józef Sierakowski, Karol Prozo.

         Kilka dni później do rządu dołączył Jan Śniadecki i Aleksander Potocki, a komisarzem francuskim mianował Napoleon byłego rezydenta Księstwa, Edwarda Bgnona.^[93]

              Powołanie Rządu Tymczasowego nie odbyło się zgodnie z planami w Warszawie. Początkowo oswobodzone ziemie Litwy miały zostać objęte działalnością Konfederacji Generalnej, i tym sposobem połączyć się organizacyjnie z Księstwem. Tymczasem Rząd Litwy powołał swój własny Rząd Tymczasowy niezależny od Księstwa.

            W styczniu wojska rosyjskie wkroczyły na teren Księstwa Warszawskiego i zaczęły bardzo szybko zbliżać się do miasta centralnego - Warszawy. Z biegiem czasu coraz to dalsze tereny zaczęły być zajmowane przez formacje rosyjskie.  Początkowo Księstwo nie było traktowane, jako kraj okupowany, ale jako potencjalny sojusznik.

W lutym 1813 roku cały teren Księstwa Warszawskiego został zajęty przez wojska rosyjskie (prócz czterech twierdz i Krakowa). To oraz dalsze postępy koalicji anty napoleońskiej doprowadziły do ustania działalności władz centralnych Księstwa i faktycznego upadku całej organizacji państwowej.^[94] Formalnie jednak Księstwa Warszawskie nadal istniało, a jego likwidacja miała nastąpić dopiero po podpisaniu traktatów międzynarodowych, urządzających stosunki w Europie po klęskach napoleońskich.

Rosyjskie dowództwo 13.III.1813 r. powołało dla Księstwa Radę Najwyższą Tymczasową składająca się z pięciu osób. Jej prezesem został Gubernator Generalny Wasyl Siergiejewicz Łanskoj, natomiast jego zastępcą Nikołaj Nikołajewicz Nowosilcow. W jej składzie znalazło się miejsce dla dwóch Polaków: Ksawerego Druckiego-Lubeckiego i Tomasza Wawrzeckiego.

           Wchodząc w miejsce poprzedniego Rządu Centralnego, Rada Najwyższa Tymczasowa załatwiała, sprawy należące bezpośrednio do ministrów, Rady Stanu, Rady Ministrów lub bezpośrednio sprawy podlegając jurysdykcji  monarchy.^[95] Do jej zadań należało również sciąganie z Księstwa Warszawskiego wysokiej kontrybucji na potrzeby utrzymania i wyżywienia armii rosyjskiej.

         Dotychczasowa organizacja aparatu administracyjnego Księstwa Warszawskiego, a także dotychczas obowiązujące prawa zostały utrzymane jednak od tej pory podlegały Radzie Najwyższej Tymczasowej. Prezes, a zarazem gubernator Księstwa stał na czele Policji krajowej, podlegali mu urzędnicy naczelni w departamentach i powiatach, jako organy dodane do nadzoru i pomocy polskim władzom departamentowym i powiatowym.

         Tak zwany Komitet Centralny, powołany z czynników miejscowych był organem informacyjno – doradczym złożonym z dziesięciu członków wybranych po 1 z każdego departamentu.^[96] Komitet pełnił funkcję pośrednika pomiędzy władzami okupacyjnymi a obywatelami Księstwa Warszawskiego.

Komitet oprócz skarg na ucisk policyjno – wojskowy oraz związanych z nadmiernymi ciężarami podatkowymi, usiłował również podejmować misje polityczne dla formacji wojska polskiego znajdujących się poza obszarem kraju. Misje te skończyły się niepowodzeniem gdyż wojsko było zobligowane do samodzielnego decydowania o własnych losach, natomiast Cesarz nie był zbyt skłonny do rozmów z przedstawicielami Komitetu.

Z władz naczelnych Księstwa Warszawskiego funkcjonował w Warszawie tylko Senat, odbywający swe sesje nieoficjalnie w prywatnym mieszkaniu prezesa Tadeusza Ostrowskiego, a czynna była stale kancelaria Senatu.^[97]

5.2.  Kongres Wiedeński i przekształcenie w Królestwo Polskie

Losy ziem polskich przesądził dopiero Kongres Wiedeński w 1815 r. Podczas trwania jego obrad sprawa polska stanęła już nie w kwestii problemu rozrachunkowego pomiędzy trzema państwami rozbiorczymi, ale jako trudne zagadnienie polityki europejskiej. Księstwo w okresie jego trwania stało się istotnym fragmentem mapy europejskiej, czynnikiem równowagi na kontynencie.

Księstwo liczyło ledwie trzy miliony obywateli, było pod protektoratem Francji Napoleońskiej, żyło na szali spraw europejskich całym ogromem przeszłości i przyszłości Polski.^[98]

Dyplomacja cesarska podjęła sprawę Polską na Kongresie Wiedeńskim. Było to zgodne z życzeniami polskiej arystokracji, która z powrotem skierowała się w stronę prorosyjską, było to spowodowane nadzieją zahamowania lub cofnięcia przemian społecznych w Polsce.

Rosyjski Car uważał, że podporządkowanie sobie terenów polskich wzmocni jego wpływy  w środkowej Europie.

Powołanie w Księstwie Rady Najwyższej Tymczasowej, jako organu rządzącego, w skład, którego dodatkowo weszli Polacy, dawało pewne nadzieje i oczekiwania, że Aleksander zamierza utrzymać zwierzchnictwo nad tymi obszarami na stałe.

Na mocy postanowień Kongresu Wiedeńskiego powstało Królestwo Polskie pozostające w Unii personalnej z Imperium Rosyjskim, posiadające własną Konstytucje, Sejm, wojsko oraz monetę. Koronowanym Królem Polski został Car rosyjski wraz z ustanowionym przez niego namiestnikiem.

27 listopada 1815 Królestwu została oktrojowana przez Cara Rosji Konstytucja, opracowana przez zespół z księciem Adamem Czartoryskim na czele, była kompilacją konstytucji Księstwa Warszawskiego i Konstytucji 3-Maja. Utrzymywała uprzywilejowaną pozycję szlachty zarówno we władzach (sejm, urzędy, sądownictwo), jak i w gospodarce. Konstytucja uznawana za dość liberalną w tamtych czasach, była jednak z zasady lekceważona przez Rosjan.

         Królestwo powstało z ziem dotychczasowego Księstwa Warszawskiego, lecz bez zachodnich ziem Wielkopolski, Bydgoszczy oraz Torunia, z których to utworzone zostało, Wielkie Księstwo Poznańskie zwrócone później Prusom. Ponadto z lewobrzeżnych okolic Krakowa utworzono Wolne Miasto Kraków, nad którym kontrolę sprawować mieli wszyscy trzej zaborcy.

         Dotychczasowy monarcha Księstwa Warszawskiego, Fryderyk August I, został zmuszony do zrzeczenia się wszelkich praw do Księstwa i zwolnienia wojska ze złożonej przysięgi. Królestwo Polskie objęło swoim terytorium 128,5 tys. km² które zamieszkiwało  3,2 mln ludności (1815).^[99]

Postanowienia Kongresu Wiedeńskiego zostały przyjęte przez polskie społeczeństwo    z zawodem. Fiaskiem skończyły się nadzieje o odbudowaniu Królestwa Polskiego w dawnych granicach Rzeczypospolitej.

             Dopiero po upływie kilku lat Polacy mieli się przekonać na własnej skórze, że Królestwo Polskie jest tak naprawdę tworem nieprawdziwym, tak samo jak nieprawdziwa jest jego niepodległość.     

Pozytywną stroną postanowień Kongresu Wiedeńskiego była restauracja „imienia” polskiego.^[100] Po upływie dwudziestu lat od trzeciego zaboru, na mapie Europy wreszcie pojawiła się nazwa Królestwa Polskiego. Praw do zachowania swej narodowości, Polakom nie były już nawet w stanie odebrać sądy zaborcze.

W akcie końcowym postanowień Kongresu Wiedeńskiego z dnia 9 czerwca 1815 roku zastrzeżono powszechną amnestię dla obywateli polskich, prawo do posiadania i nabywania dóbr pod wszelkimi zaborami oraz swobodną żeglugę i wymianę handlową przy niskim cle.

Można uznać ze postanowienia te otwierały możliwość kształtowanie się na terenach Królestwa Polskiego rynku wewnętrznego oraz swobodny rozwój życia narodowego. Niestety nie zostały one jednak wprowadzone w życie, lub też obowiązywały przez bardzo krótki czas.

Zakończenie

         Czas trwania Epoki Napoleońskiej był trudnym okresem w dziejach narodu polskiego. W Księstwie Warszawskim prowadzone było dosyć intensywne życie polityczne, na co składały się zmiany modelu państwa i prawa a także liczne przemiany społeczne.

         Okres trwania Księstwa był dowodem wielkiej determinacji społeczeństwa Księstwa Warszawskiego w dążeniu do odzyskania wolności. Okres trwania Księstwa wyniósł zaledwie 8 lat, jednak dał nadzieje Polakom, że być może państwo Polskie znów zaistnieje na mapie Europy, a inne mocarstwa będą musiały się z nim liczyć. Społeczeństwo polskie uzyskało możliwość samodzielnego rozwoju, który był nie do pomyślenia pod żadnym z zaborów. Stąd też wszelkie nadzieje na odbudowę państwa związane były z Francją Napoleońską.

W Księstwie Warszawskim jedynym źródłem władzy wykonawczej był monarcha, który w swym ręku posiadł niemal całkowitą władzę w kwestii inicjatywy ustawodawczej. Księciu podporządkowani byli ministrowie, członkowie Rady Stanu oraz przedstawiciele władz administracyjnych na szczeblu terenowym.

       Całkowicie nowym organem, niemającym żadnego odpowiednika w ustroju dawnej Rzeczypospolitej, była wprowadzone przez Konstytucję Księstwa Warszawskiego Rada Stanu.  Organ tez został utworzony, podobnie jak w innych państwach wasalnych, na wzór konstytucji napoleońskiej. W ustroju Księstwa organ ten pełnił funkcję pomocniczą w stosunku do władzy wykonawczej. Ułatwiał również księciu realizacje swych uprawnień ustawodawczych.

        Księstwo Warszawskie opierając się na wzorze francuskim zostało podzielone na departamenty, które organizowały w imponującym tempie nowoczesny zarząd administracyjny.

         Administracja Księstwa składała się z organów, jednoosobowych stanowisk urzędniczych, pochodzących z nominacji królewskiej. Cechą charakterystyczną tego systemu był skrajny centralizm. Ustrój władz administracyjnych był trzystopniowy, a wszystkie jego organy podlegały władzy centralnej.

Klęski militarne Napoleona (szczególnie Waterloo 18 czerwca 1815 r.) przesądziły o dalszych losach Księstwa. Po abdykacji cesarza Francuzów zwołany został pokojowy kongres w Wiedniu. Na mocy postanowień Kongresu Wiedeńskiego z większości ziem Księstwa utworzone zostało Królestwo Polskie. Królestwem miał władać rosyjski Car, jako koronowany Król Polski a było ono połączone unią personalną z Rosją.

         Konstytucja zapewniła polski charakter państwa , przejawiało się to poprzez zapewnienie obejmowania urzędów przez obywateli Księstwa oraz spisywanie aktów urzędowych w języku narodowym. Księstwo Warszawskie nie uzyskało jednak pełnej niepodległości.

Bibliografia

Opracowania

1.     Adamczyk M., Pastuszka S., „Konstytucje polskie w rozwoju dziejowym 1791 – 1982”, Warszawa 1985  .

2.     Ajnenkiel A., B. Leśnodorski, W. Rostocki, „Historia ustroju polski 1764-1939”, Warszawa 1974.

3.     Bardach J., „Historia ustroju i prawa polski. Tom. II. Od rozbiorów do uwłaszczenia”, Warszawa 1981.

4.     Bardach J., Leśnodorski B., Pietrzak M., „Historia ustroju i prawa polskiego”, Warszawa 1993 – 2005.

5.     Bartel W.M., Ćwik W., Grodziski S., „Historia Państwa i Prawa Polski. Tom 2.”, Warszawa 1951 – 1981.

6.     Bereza A. ,Smyk G., „Historia administracji w Polsce 1764 -1989”, Warszawa 2006.

7.     Chwalba A., „Historia Polski 1795-1918”, Kraków 2000.

8.     Gierowski J.A., „Historia Polski 1764 – 1864”, Warszawa 1987.

9.     Grajewski H., „Zapomniany projekt konstytucji polskiej z 1807 roku”, Warszawa 1964.

10. Grochulska B., „Księstwo Warszawskie”, Warszawa 1967.

11. Grochulska B., „Małe państwo wielkich nadziei.”, Warszawa 1987.

12. Halicz E., „Geneza Księstwa Warszawskiego”, Warszawa 1962.

13. Handelsman I., „Konstytucje polskie 1791 – 1921”, Warszawa 1926.

14. Handelsman M.„Z dziejów Księstwa Warszawskiego. Geneza Księstwa i jego statutu”, [w:] Studia. Historyczne, seria 1 (1911).

15. Kallas M., „Konstytucja Księstwa warszawskiego i jej systematyka”, Toruń 1970.

16. Kallas M., Konstytucje Polski. Studia monograficzne z dziejów polskiego konstytucjonalizmu. Tom 1., Warszawa 1990.

17. Kallas M., „Historia Ustroju Polski 1772 – 1918”, Warszawa 2005.

18. Kallas M., „Organy administracji terytorialnej w Księstwie Warszawskim”, Toruń 1975.

19. Kieniewicz S., „Historia Polski 1795-1918”, Warszawa 2002.

20. Korobowicz A., Witkowski W., „Historia ustroju i prawa polskiego (1772-1918)”, Warszawa 2001.

21. Krzymkowski M., „Status prawny urzędników księstwa warszawskiego”, Poznań 2005.

22. Maciejewski T., „Historia administracji”, Warszawa 2006.

23. Maciejewski T., „Historia ustroju i prawa sądowego Polski”, Warszawa 2011.

24. Morawski R., Nieuważny A., „Wojsko Księstwa Warszawskiego”, Warszawa 2004.

25. Pawłowski B., „Historia Wojny polsko-austriackiej 1809 r.”. Warszawa 1935.

26. Radziwiłł M., Winiarski B., „Królestwo Polskie”, Warszawa 1915.

27. Rembowski A.,  „Z życia konstytucyjnego”, Warszawa 1905.

28. Skrabek F.,  „Dzieje Księstwa Warszawskiego, pamiętniki, ks. II”, Warszawa 1878.

29. Sobociński W., „Historia ustroju i prawa Księstwa Warszawskiego”, Toruń 1964.

30. Tazbir J., „Polska na przestrzeni wieków”, Warszawa 1995.

31. Żukowski M., „Dzieje administracji w Polsce w XIX i XX w.”, Warszawa 2010.

Źródła prawa

1.     Dekret dotyczący organizacji ministerstw [w:] A. Bereza, G. Smyk, „Historia administracji w Polsce 1764 -1989”, Warszawa 2006.

2.     Dziennik Praw Księstwa Warszawskiego, I. Handelsman, „Konstytucje polskie 1791 – 1921”, Warszawa 1926 .

3.     Dziennik Praw Księstwa Warszawskiego [w:] „Ustawodawstwo Księstwa Warszawskiego”, wyd. Bartel, J. Kosmin, W. Rostocki, Warszawa 1964-1969.

4.     Instrukcja objaśniająca organizacje prefektur [w:] A. Beraza, G. Smyk, „Historia administracji w Polsce 1764 -1989”, Warszawa 2006.

5.     Konstytucja z 22 lipca 1807 r. [w:] Kallas M., „Historia Ustroju Polski 1772 – 1918”, Warszawa 2005 .

6.     Protokoły Rady Stanu [w:] „Ustawodawstwo Księstwa Warszawskiego”, B. Pawłowski, T. Mencel, Toruń 1960-1968.

7.     Uchwała z 3.V.1813 r. [w:] M. Radziwiłł, B. Winiarski, „Królestwo Polskie”, Warszawa 1915.

Ilustracje

1.     R. Morawski, A. Nieuważny, „Wojsko Księstwa Warszawskiego”, Warszawa 2004.

---

[1] A. Ajnenkiel, B .Leśnodorski, W. Rostocki, „Historia ustroju Polski 1764 –1939”, PWN, Warszawa 1974  s.36

[2] A. Chwalba, „Historia Polski 1795-1918” , Kraków 2000,  s. 222.

[3] A. Chwalba, op. cit., s. 223.

[4] A .Korobowicz, W. Witkowski, „Historia ustroju i prawa polskiego 1772-1918”, Warszawa 2001, s. 56.

[5] „Polska na przestrzeni wieków”, praca zbiorowa pod  red. J. Tazbir , Warszawa 1998,  s. 387.

[6]  E. Halicz, „ Geneza Księstwa Warszawskiego”, Warszawa 1962 , s. 161.

[7] F. Skrabek , „Dzieje Księstwa Warszawskiego”, Pamiętniki , ks. II, Warszawa 1878,  s. 7.

[8] B. Grochulska, op. cit., s. 24.

[9]  R. Morawski, A. Nieuważny, „Wojsko Księstwa Warszawskiego”, Warszawa 2004,  s. 78.

[10] B. Grochulska, op. cit., s. 80.

[11] M. Kallas , „Konstytucja Księstwa warszawskiego i jej systematyka”, Toruń 1970 , s. 28.

[12] M. Handelsman, „Z dziejów Księstwa Warszawskiego. Geneza Księstwa i jego statutu”, [w:] Studia Historyczne, seria 1 (1911), s. 177.

[13] Uchwała 10.VII.1807 „O Organizacji adm. Komisji Rządzącej”  [w:] „Ustawodawstwo Księstwa Warszawskiego” Bartel J. , Kosmin  W., Rostocki , Warszawa 1964 – 1969.

[14] H. Grajewski , „Zapomniany projekt konstytucji polskiej z 1807 roku” , Warszawa 1964,  s. 93-94.

[15] M. Kallas , op. cit., s. s 39.

[16] B. Pawłowski, „Historia Wojny polsko-austriackiej 1809.r”, Warszawa 1935, s. 14.

[17] A. Rembowski, „ Z życia konstytucyjnego”,  Warszawa 1905, s. 24.

[18] Dziennik Praw Ks.Warszawskiego,[w:], I. Handelsman,”Konstytucje polskie 1791 – 1921”, Warszawa 1926 r.

[19] M. Adamczyk, S. Pastuszka , „Konstytucje polskie w rozwoju dziejowym 1791 – 1982”, Warszawa 1985,  s. 61.

[20] W. Sobociński, op. cit., s. 114

[21] DPKW, I. Handelsman, op. cit., s.167

[22] W. Sobociński , op. cit., s. 72.

[23] W. Sobociński, op. cit., s. 82.

[24] S. Kieniewicz, op. cit., s. 40.

[25] A. Chwalba, op. cit., s. 232.

[26] S. Kieniewicz, op. cit., s. 40.

[27] W. Sobociński, op. cit., s. 93.

[28] W. Sobociński op. cit., s. 95.

[29] DPKW, I. Handelsman,  op ,cit., s. 167.

[30] DPKW, I. Handelsman, op .cit., s. 168.

[31] W. Sobociński, op. cit., s. 110.

[32]  DPKW, I. Handelsman,,op, cit., s. 168.

[33]  DPKW, I. Handelsman, op, cit., s. 177.

[34]  M. Kallas op. cit., s. 73.

[35] DPKW, I. Handelsman, op. cit.,  s. 176.

[36] M. Kallas, op. cit., s. 77.

[37] M. Kallas  „Konstytucja Księstwa Warszawskiego. Jej powstanie, systematyka”, Toruń 1970, s. 77, s. 124.

[38] DPKW, I. Handelsman, op, cit., s. 176.

[39] M. Kallas op. cit., s 83.

[40] W. Sobociński, op. cit., s.111.

[41] Dekret dot. organizacji ministerstw,[w:], A.Beraza, G.Smyk, „Historia administracji w Polsce 1764 -1989”, Warszawa 2006, s.148 – 155.

[42] B. Grochulska, op. cit., s. 87.

[43] M. Kallas op. cit., s. 84.

[44] A. Bereza, G. Smyk, op. cit., s. 148 – 155.

[45] Ibidem , s.148 - 155

[46] M. Kallas op. cit., s. 85

[47] A. Bereza, G. Smyk, op. cit., s. 148 – 155.

[48]M. Kallas, op. cit., s. 85

[49] W. Sobociński, op. cit., s. 113.

[50] Ibidem, s. 112.

[51] M. Kallas op. cit., s. 90.

[52] B. Grochulska, „Małe państwo wielkich nadziei”, Warszawa 1987 s. 23 - 24.

[53]M. Kallas op. cit., s. 91.

[54] J. Bardach, „Historia ustroju i prawa polskiego”,  Warszawa 2000, s. 92 – 93.

[55] W. Sobociński, op. cit., s. 92.

[56] A. Chwalba, op. cit., s. 235.

[57]M. Kallas op. cit.,  s. 94.

[58] DPKW, I. Handelsman, op , cit., s. 177.

[59] Ibidem , s. 177.

[60] M. Kallas op. cit.,  s. 97.

[61] W. Sobociński, op. cit., s. 114.

[62] M. Kallas op. cit., s. 97.

[63] Dziennik Praw Księstwa Warszawskiego, t 2. s. 383.

[64] W. Sobociński, op. cit., s. 117.

[65]M. Kallas op. cit., s. 98.

[66]Ibidem, s.100.

[67]Ibidem, s.130.

[68] W. Sobociński, op. cit., s. 117.

[69] W. Sobociński, op. cit., s.126.

[70] M. Kallas, op. cit., s. 139.

[71] Dekret z dnia 7 lutego 1809 r. „ O organizacji władz departamentowych…” DzPKW, t. I, s. 165-168.

[72] M. Kallas, op. cit., s. 145.

[73]W. Sobociński, op. cit., s. 135.

[74] Dekret z dnia 7 lutego 1809r. op. cit., t. I, s.165 – 168.

[75] W. Sobociński, op. cit., s. 135.

[76] Instrukcja objaśniająca organizacje prefektur [w:] A. Beraza, G. Smyk, „Historia administracji w Polsce 1764 -1989”, Warszawa 2006, s. 179 – 182.

[77] Ibidem, s.179 - 182

[78] Instrukcja objaśniająca organizacje prefektur [w:] A. Beraza, G. Smyk, op. cit., s. 179 – 182.

[79] Dekret z dnia 7 lutego 1809 r. op. cit., t. I, s.165 – 168.

[80] Protokoły Rady Stanu t. 1, cz.2, s. 230.

[81] M. Krzymkowski, „Status Prawny Urzędników Księstwa Warszawskiego”, Poznań 2005,  s. 21.

[82]W. Sobociński, op. cit., s. 135.

[83] W. Sobociński, op. cit., s. 139.

[84] M. Kallas, op. cit.,  s. 148.

[85] W. Sobociński, op. cit., s. 139.

[86]M. Kallas, op. cit., s. 151.

[87] Dekret z dnia 7 lutego 1809 r. op. cit., t. I, s. 165-168.

[88] M. Kallas, op. cit., s. 152.

[89] Ibidem, s. 140.

[90] W. Sobociński, op. cit., s. 138.

[91] J.A. Gierowski, „Historia Polski 1764 – 1864”, Warszawa 1987, s. 145.

[92] B. Grochulska, op. cit., s. 192.

[93] Ibidem  s. 59.

[94] W.Sobociński, op. cit., s. 190.

[95] Uchwała z 3.V.1813 r. [w:], M. Radziwiłł, B. Winiarski, „Królestwo Polskie”, Warszawa 1915, s. 32.

[96] W.Sobociński op. cit., s. .191

[97]W.Sobociński op. cit., s.191

[98] B. Grochulska, op. cit., s. 74.

[99] M. Kallas, „Historia ustroju Polski X-XX w”, Warszawa 2001, s. 216.

[100] J.A. Gierowski, op. cit., s. 148.